गरुडपुराणम्

वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः । वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः ॥ ३,५.

वाणी, हात, पाय, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय — ही दहा ओळखली जातात; वैकारिक अहंभावात हरिने प्रवेश करून ते हालवले.

महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः । एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर ॥ ३,५.

महत्तत्त्वापासून सुरू होऊन इंद्रियांच्या देवता निर्माण झाल्या; त्या एकामागोमाग एक, एकूण अकरा प्रकारे प्रकट झाल्या, हे पक्षीराज.

मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा । अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च ॥ ३,५.

सुरुवातीला मनाची अधिष्ठात्री देवी वारुणी होती; त्यानंतर सौपर्णी, गौरज आणि तसेच इतरही आल्या.

शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् । उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर ॥ ३,५.

त्यांच्यानंतर उरलेल्या देवता दहा वर्षांनी एकामागोमाग एक प्रकट झाल्या; म्हणून, हे पक्षीराज, त्यांची उत्पत्ती अशी क्रमाने समजावी.

मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः । तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च ॥ ३,५.

मनाचे दोन अधिष्ठाता इंद्र आणि काम यांचा जन्म झाला; तर तक्षक आणि त्यानंतरचे मुक्त आणि संसारातही गुंतलेले आहेत, असे जाणावे.

ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः । ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम ॥ ३,५.

त्याच्या पुढे त्वचेचा अधिष्ठाता सोऽहं कारिक प्रकट झाला; त्यानंतर, हे श्रेष्ठ पक्षी, हातांचे अधिष्ठाते जन्मले.

शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः । बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः ॥ ३,५.

शची, रती, अनिरुद्ध, स्वयंभुव मनु, बृहस्पती आणि दक्ष — हे हातांचे अधिष्ठाते म्हणून ओळखले जातात.

दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज । स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः ॥ ३,५.

दक्षानंतर प्रवाह नावाचा चांडज जन्मला; त्याला अतिम्वाह असेही म्हणतात, जो स्वतःच्या इच्छेने प्रवाहित होतो.

हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः । ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः ॥ ३,५.

हातांनंतर पुढचा अधिष्ठाता शची वगैरेप्रमाणे ओळखला जात नाही; त्यानंतर, हे महाभाग, डोळ्यांचे अधिष्ठाते जन्मले.

स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा । चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः ॥ ३,५.

स्वयंभुव मनूची पत्नी शतरूपा, यम, चंद्र आणि सूर्य — हे चौघे दृष्टीच्या अधिष्ठाते आहेत.

चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर । जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत् ॥ ३,५.

हे पक्षीराज, चंद्र हा श्रवणेंद्रियाचा अधिष्ठाता आहे; सूर्याच्या नंतर वरुण हा जिव्हेच्या अधिष्ठात्याचा जन्म झाला.

वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु । दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च ॥ ३,५.

वरुणानंतर वाणीच्या अधिष्ठात्या जन्मल्या — दक्षपत्नी प्रसूती, भृगु, अग्नी आणि अथर्व.

तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः । ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः ॥ ३,५.

त्यांच्यातील हे महात्मे वाणीच्या शक्तीचे नियंत्रक आहेत; क्रव्याद वगैरे जे म्हणतात, ते त्या तत्त्वाचे नियामक आहेत.

साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः । उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम् ॥ ३,५.

समानतेमुळे असे म्हटले जाते, पण ते तत्त्वाचे अधिष्ठाता नाहीत; त्यानंतर उपस्थाचे अधिष्ठाते जन्मले.

विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः ॥ ३,५.

विश्वामित्र, वसिष्ठ, अत्री, मरीचि, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अंगिरस आणि वैवस्वत मनु.

मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः । पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम् ॥ ३,५.

मनू आणि इतर अनंत संख्येने असलेले, जेथे उपस्थितीची जाणीव आहे, असे सर्व सांगितले गेले; आणि त्यानंतर, इंद्रा, दुधाचे अभिमानी जन्मले.

सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया । कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया ॥ ३,५.

बारा सूर्यांमध्ये एक मित्र आहे, जो तारांचा आणि गुरूचा आवडता आहे; कोनांचा अधिपती निरृति आहे, जो प्रवाहांना प्रिय आहे.

चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः । घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम ॥ ३,५.

हे चार पक्ष्यांचे अधिपती आहेत, जे वायुतत्त्वाशी संबंधित आहेत; आणि हे सर्व घ्राणाशी संबंधित आहेत, हे जाण, श्रेष्ठ द्विजा.

विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा । वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः ॥ ३,५.

विश्ववसु, वायुपुत्र अश्विनी, गणप, वित्तप, सात वसु आणि आठवा अग्नी असे सांगितले गेले आहेत.

सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा । अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः ॥ ३,५.

सत्यांच्या नावांची ऐक: द्रोण, प्राण, ध्रुव, अर्क, दोष, वस्क आणि सातवा विभावसु.

दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः । दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम ॥ ३,५.

दहा रुद्र ओळखावेत; मूळ रुद्राला भव म्हणतात. त्या दहा रुद्रांची नावे ऐक, श्रेष्ठ द्विजा.

रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः । अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति ॥ ३,५.

रैवंतेय, भीम, वामदेव, वृषाकपी, अजैकपाद, अहिबुध्न्य, बहुरूप आणि महान — ही नावे आहेत.

दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज । उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा ॥ ३,५.

हे दहा रुद्र आहेत असे सांगितले गेले. आता सहा आदित्यांची नावे ऐक, द्विजा: उरुक्रम, शक्र, विवस्वान आणि वरुण.

पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम । पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः ॥ ३,५.

पर्जन्य, अतिबाहु आणि एता हे पूर्वी सांगितले गेले, श्रेष्ठ द्विजा. पर्जन्याशिवाय पाच सांगितले गेले आहेत, यात शंका नाही.

गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर । सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः ॥ ३,५.

गंगासालाही पर्जन्य असे म्हणतात, पक्ष्यांच्या अधिपती. सविता, अर्यमान, धाता, पूषा, त्वष्टा आणि भग यांचीही नावे आहेत.

चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः । द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा ॥ ३,५.

चाळीस आणि सात असे मोठे सांगितले गेले; त्यातले दोन प्रवह आणि अवह म्हणून ओळखावे.

तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर । शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ ॥ ३,५.

दहा प्रकारचे विश्वेदेव ओळखावेत, पक्ष्यांच्या अधिपती. त्यांची नावे ऐक: पुरूरव आणि अर्द्रवसु.

धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ । द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ ॥ ३,५.

धूरिलोचन नावाचे दोन, क्रतु आणि दक्ष नावाचे दोन, सत्यवसु नावाचे दोन आणि काम व काळ नावाचे दोन आहेत.

एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः । तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः ॥ ३,५.

अशा प्रकारे दहा प्रकारचे विश्वेदेव सांगितले गेले; तसेच ऋभूंचा समूह आणि तीन पितरही सांगितले आहेत.