गरुडपुराणम्

तज्ज्ञानान्मोक्षमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३,४.

हे ज्ञान मिळवल्यावरच मोक्ष मिळतो; अन्यथा कधीच, कोणत्याही प्रकारे नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ५ एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् । प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः ॥ ३,५.

अशा या महत्तत्त्वात, लक्ष्मीसमवेत श्रीहरि स्वतःच प्रवेशले आणि त्या हरिने ते ढवळून काढलं, हे महाभाग.

अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् । अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः ॥ ३,५.

त्यातून अहंभावाचं तत्त्व निर्माण झालं, जे ज्ञान, पदार्थ आणि कृती यांचं स्वरूप आहे. अहंकाराची उत्पत्ती तामसगुणाच्या एका भागात झाली, असं मानलं जातं.

तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो । सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम् ॥ ३,५.

त्यात दहा भाग जास्त रजोगुण आणि दहा भाग जास्त सत्त्वगुण मिसळतात, हे प्रभो. म्हणून सज्जन लोक त्याला आत्मा म्हणतात आणि मी त्याचा मूळ भाग आहे, असं ओळखतात.

अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह । सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज ॥ ३,५.

अहंभावाशी एकरूप झालेला प्रथम शेष झाला. त्यानंतर हजार वर्षांनी, द्विजा, गरुड आणि हरि जन्माला आले.

अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः । क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम् ॥ ३,५.

अहंभावाच्या तत्त्वात, हे पक्षीराज, अविनाशी हरि प्रवेशला आणि भगवंत हरिने लक्ष्मीसमवेत ते ढवळून काढलं.

वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा । त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः ॥ ३,५.

अहंभाव हे तीन प्रकारचे आहेत — वैकारिक, तामस आणि तैजस. रुद्रही तीन प्रकारचा झाला, कारण तो त्यांचा नियंत्रक आहे.

वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः । तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते ॥ ३,५.

वैकारिक अवस्थेत असलेला रुद्र वैकारिक म्हणून ओळखला जातो; तामस अवस्थेत असला की त्याला तामस म्हणतात.

तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः । तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् ॥ ३,५.

तैजस अवस्थेत रुद्र असला की लोक त्याला तैजस म्हणतात; आणि तैजस अवस्थेतील अहंभावात लक्ष्मीसमवेत हरि स्वतः उपस्थित असतो.

विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् । श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ॥ ३,५.

त्याने आत प्रवेश करून ते हालवले, तेव्हा तो दहा प्रकारांनी प्रकट झाला — कान, डोळे, स्पर्श, चव आणि वास.

वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः । वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः ॥ ३,५.

वाणी, हात, पाय, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय — ही दहा ओळखली जातात; वैकारिक अहंभावात हरिने प्रवेश करून ते हालवले.

महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः । एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर ॥ ३,५.

महत्तत्त्वापासून सुरू होऊन इंद्रियांच्या देवता निर्माण झाल्या; त्या एकामागोमाग एक, एकूण अकरा प्रकारे प्रकट झाल्या, हे पक्षीराज.

मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा । अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च ॥ ३,५.

सुरुवातीला मनाची अधिष्ठात्री देवी वारुणी होती; त्यानंतर सौपर्णी, गौरज आणि तसेच इतरही आल्या.

शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् । उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर ॥ ३,५.

त्यांच्यानंतर उरलेल्या देवता दहा वर्षांनी एकामागोमाग एक प्रकट झाल्या; म्हणून, हे पक्षीराज, त्यांची उत्पत्ती अशी क्रमाने समजावी.

मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः । तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च ॥ ३,५.

मनाचे दोन अधिष्ठाता इंद्र आणि काम यांचा जन्म झाला; तर तक्षक आणि त्यानंतरचे मुक्त आणि संसारातही गुंतलेले आहेत, असे जाणावे.

ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः । ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम ॥ ३,५.

त्याच्या पुढे त्वचेचा अधिष्ठाता सोऽहं कारिक प्रकट झाला; त्यानंतर, हे श्रेष्ठ पक्षी, हातांचे अधिष्ठाते जन्मले.

शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः । बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः ॥ ३,५.

शची, रती, अनिरुद्ध, स्वयंभुव मनु, बृहस्पती आणि दक्ष — हे हातांचे अधिष्ठाते म्हणून ओळखले जातात.

दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज । स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः ॥ ३,५.

दक्षानंतर प्रवाह नावाचा चांडज जन्मला; त्याला अतिम्वाह असेही म्हणतात, जो स्वतःच्या इच्छेने प्रवाहित होतो.

हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः । ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः ॥ ३,५.

हातांनंतर पुढचा अधिष्ठाता शची वगैरेप्रमाणे ओळखला जात नाही; त्यानंतर, हे महाभाग, डोळ्यांचे अधिष्ठाते जन्मले.

स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा । चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः ॥ ३,५.

स्वयंभुव मनूची पत्नी शतरूपा, यम, चंद्र आणि सूर्य — हे चौघे दृष्टीच्या अधिष्ठाते आहेत.

चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर । जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत् ॥ ३,५.

हे पक्षीराज, चंद्र हा श्रवणेंद्रियाचा अधिष्ठाता आहे; सूर्याच्या नंतर वरुण हा जिव्हेच्या अधिष्ठात्याचा जन्म झाला.

वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु । दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च ॥ ३,५.

वरुणानंतर वाणीच्या अधिष्ठात्या जन्मल्या — दक्षपत्नी प्रसूती, भृगु, अग्नी आणि अथर्व.

तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः । ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः ॥ ३,५.

त्यांच्यातील हे महात्मे वाणीच्या शक्तीचे नियंत्रक आहेत; क्रव्याद वगैरे जे म्हणतात, ते त्या तत्त्वाचे नियामक आहेत.

साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः । उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम् ॥ ३,५.

समानतेमुळे असे म्हटले जाते, पण ते तत्त्वाचे अधिष्ठाता नाहीत; त्यानंतर उपस्थाचे अधिष्ठाते जन्मले.

विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः ॥ ३,५.

विश्वामित्र, वसिष्ठ, अत्री, मरीचि, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अंगिरस आणि वैवस्वत मनु.

मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः । पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम् ॥ ३,५.

मनू आणि इतर अनंत संख्येने असलेले, जेथे उपस्थितीची जाणीव आहे, असे सर्व सांगितले गेले; आणि त्यानंतर, इंद्रा, दुधाचे अभिमानी जन्मले.

सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया । कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया ॥ ३,५.

बारा सूर्यांमध्ये एक मित्र आहे, जो तारांचा आणि गुरूचा आवडता आहे; कोनांचा अधिपती निरृति आहे, जो प्रवाहांना प्रिय आहे.

चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः । घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम ॥ ३,५.

हे चार पक्ष्यांचे अधिपती आहेत, जे वायुतत्त्वाशी संबंधित आहेत; आणि हे सर्व घ्राणाशी संबंधित आहेत, हे जाण, श्रेष्ठ द्विजा.

विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा । वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः ॥ ३,५.

विश्ववसु, वायुपुत्र अश्विनी, गणप, वित्तप, सात वसु आणि आठवा अग्नी असे सांगितले गेले आहेत.