गरुडपुराणम्

तमेवं संशयं छिन्धि यद्धि तच्छ्रोतुमर्हति । श्रीकृष्ण उवाच । त्रिभागभूते रजसि तथा द्वादशधापि च ॥ ३,४.

ही शंका दूर कर, कारण हे ऐकण्यासारखं आहे. श्रीकृष्ण म्हणाले — जेव्हा रजोगुण तीन भागांत असतो आणि बारा विभागांतही असतो—

रजसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव च । प्रविष्टमस्तीति खग ज्ञातव्यं तच्छणु द्विज ॥ ३,४.

रजोगुण जास्त असताना, त्यात सत्त्वगुण दहा भागांनी अधिक प्रमाणात मिसळतो, हे लक्षात ठेव, पक्षीराज. हे ऐक, द्विजा.

तमसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव वै । प्रविष्टमस्तीति खग वक्तव्यं नात्र संशयः ॥ ३,४.

तामसगुण जास्त असताना, त्यातही सत्त्वगुण दहा भागांनी जास्त प्रमाणात मिसळतो, हे सांगावंच लागतं, पक्षीराज. यात काहीच शंका नाही.

तमसोपेक्षया तत्र तम एकादशं स्मृतम् । एकांशस्तु रजो ज्ञेयमेवमाहुर्मनीषिणः । एवं च मिलितान्भागान्वक्ष्ये शृणु महामते ॥ ३,४.

तिथे तामसगुण जास्त असताना, तामसगुण अकरा भाग मानला जातो आणि एक भाग रजोगुणाचा असतो, असं ज्ञानी लोक सांगतात. आता हे सगळे भाग कसे एकत्र येतात, ते मी सांगतो, हे ऐक, महाबुद्धिमान.

महत्तत्त्वसमुत्पत्ता उपादानं खगेश्वर । त्रयोदशांशा विज्ञेया द्वादशाशं रजः स्मृतम् ॥ ३,४.

महत्तत्त्व निर्माण झाल्यावर, पक्षीराज, मूळ कारण तेरा भागांचं समजावं आणि रजोगुण बारा भागांचं मानावं.

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तत्र भागाञ्छृणु द्विजा । आदौ तु द्वादशांशेषु भागान्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ ३,४.

त्यात एक भाग तामसगुणाचा आहे, असं समजावं. आता हे विभाग ऐक, द्विजा. सुरुवातीला बारा भागांत मी ते कसे विभागले आहेत, ते सांगतो, ते नीट ऐक.

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तद्दशां शाधिकं रजः । तच्छतांशाधिकं सत्त्वमेवमाहुर्मनीषिणः ॥ ३,४.

एक भाग तामसगुणाचा, त्यापेक्षा दहा भाग जास्त रजोगुणाचा, आणि त्याहून शंभर भाग जास्त सत्त्वगुणाचा — असं ज्ञानी लोक सांगतात.

एकांशतमसि ह्येवं विभागाञ्छृणु सत्तम । एकांशस्तु रजो ज्ञेयस्तमो ह्येका दशाधिकम् ॥ ३,४.

एका तामसगुणाच्या भागात, हे उत्तम, हे विभाग ऐक. एक भाग रजोगुणाचा मानावा आणि तामसगुण अकरा भागांचा असतो.

तमोभागास्तु विज्ञेयास्तद्दशांशाधिकः स्मृतः । सत्त्वभाग इति ज्ञेयो महत्तत्त्वे खगेश्वर ॥ ३,४.

तामसगुणाचे भाग दहा अधिक मानावेत आणि सत्त्वगुणाचा भाग असा महत्तत्त्वात ओळखावा, पक्षीराज.

सत्त्वांशो बहुलो यस्माच्छुद्धसत्त्वं चतुर्मुखः । उत्पत्तिर्महतश्चोक्ता एवं च विनतासुत ॥ ३,४.

सत्त्वगुणाचा भाग जास्त असल्यामुळे, चतुर्मुख ब्रह्मदेव शुद्ध सत्त्वगुणाचा आहे. महत्तत्त्वातून अशी उत्पत्ती झाली आहे, हे विनतेचा पुत्रा.

तज्ज्ञानान्मोक्षमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३,४.

हे ज्ञान मिळवल्यावरच मोक्ष मिळतो; अन्यथा कधीच, कोणत्याही प्रकारे नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ५ एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् । प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः ॥ ३,५.

अशा या महत्तत्त्वात, लक्ष्मीसमवेत श्रीहरि स्वतःच प्रवेशले आणि त्या हरिने ते ढवळून काढलं, हे महाभाग.

अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् । अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः ॥ ३,५.

त्यातून अहंभावाचं तत्त्व निर्माण झालं, जे ज्ञान, पदार्थ आणि कृती यांचं स्वरूप आहे. अहंकाराची उत्पत्ती तामसगुणाच्या एका भागात झाली, असं मानलं जातं.

तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो । सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम् ॥ ३,५.

त्यात दहा भाग जास्त रजोगुण आणि दहा भाग जास्त सत्त्वगुण मिसळतात, हे प्रभो. म्हणून सज्जन लोक त्याला आत्मा म्हणतात आणि मी त्याचा मूळ भाग आहे, असं ओळखतात.

अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह । सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज ॥ ३,५.

अहंभावाशी एकरूप झालेला प्रथम शेष झाला. त्यानंतर हजार वर्षांनी, द्विजा, गरुड आणि हरि जन्माला आले.

अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः । क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम् ॥ ३,५.

अहंभावाच्या तत्त्वात, हे पक्षीराज, अविनाशी हरि प्रवेशला आणि भगवंत हरिने लक्ष्मीसमवेत ते ढवळून काढलं.

वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा । त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः ॥ ३,५.

अहंभाव हे तीन प्रकारचे आहेत — वैकारिक, तामस आणि तैजस. रुद्रही तीन प्रकारचा झाला, कारण तो त्यांचा नियंत्रक आहे.

वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः । तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते ॥ ३,५.

वैकारिक अवस्थेत असलेला रुद्र वैकारिक म्हणून ओळखला जातो; तामस अवस्थेत असला की त्याला तामस म्हणतात.

तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः । तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् ॥ ३,५.

तैजस अवस्थेत रुद्र असला की लोक त्याला तैजस म्हणतात; आणि तैजस अवस्थेतील अहंभावात लक्ष्मीसमवेत हरि स्वतः उपस्थित असतो.

विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् । श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ॥ ३,५.

त्याने आत प्रवेश करून ते हालवले, तेव्हा तो दहा प्रकारांनी प्रकट झाला — कान, डोळे, स्पर्श, चव आणि वास.

वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः । वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः ॥ ३,५.

वाणी, हात, पाय, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय — ही दहा ओळखली जातात; वैकारिक अहंभावात हरिने प्रवेश करून ते हालवले.

महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः । एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर ॥ ३,५.

महत्तत्त्वापासून सुरू होऊन इंद्रियांच्या देवता निर्माण झाल्या; त्या एकामागोमाग एक, एकूण अकरा प्रकारे प्रकट झाल्या, हे पक्षीराज.

मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा । अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च ॥ ३,५.

सुरुवातीला मनाची अधिष्ठात्री देवी वारुणी होती; त्यानंतर सौपर्णी, गौरज आणि तसेच इतरही आल्या.

शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् । उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर ॥ ३,५.

त्यांच्यानंतर उरलेल्या देवता दहा वर्षांनी एकामागोमाग एक प्रकट झाल्या; म्हणून, हे पक्षीराज, त्यांची उत्पत्ती अशी क्रमाने समजावी.

मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः । तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च ॥ ३,५.

मनाचे दोन अधिष्ठाता इंद्र आणि काम यांचा जन्म झाला; तर तक्षक आणि त्यानंतरचे मुक्त आणि संसारातही गुंतलेले आहेत, असे जाणावे.

ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः । ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम ॥ ३,५.

त्याच्या पुढे त्वचेचा अधिष्ठाता सोऽहं कारिक प्रकट झाला; त्यानंतर, हे श्रेष्ठ पक्षी, हातांचे अधिष्ठाते जन्मले.

शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः । बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः ॥ ३,५.

शची, रती, अनिरुद्ध, स्वयंभुव मनु, बृहस्पती आणि दक्ष — हे हातांचे अधिष्ठाते म्हणून ओळखले जातात.

दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज । स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः ॥ ३,५.

दक्षानंतर प्रवाह नावाचा चांडज जन्मला; त्याला अतिम्वाह असेही म्हणतात, जो स्वतःच्या इच्छेने प्रवाहित होतो.

हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः । ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः ॥ ३,५.

हातांनंतर पुढचा अधिष्ठाता शची वगैरेप्रमाणे ओळखला जात नाही; त्यानंतर, हे महाभाग, डोळ्यांचे अधिष्ठाते जन्मले.