गरुडपुराणम्

तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् । चतुर्भागात्मकं प्रोक्तं महत्तत्त्वं श्रुतं मया ॥ ३,४.

ते ब्रह्मदेवाचं रूप मानलं जातं, ज्याला गुणांची असमानता म्हणतात. महत्तत्त्व चार भागांचं आहे, असं मी ऐकलं आहे.

त्रयोदशांशैः संभूतमिति प्रोक्तं त्वयानघ । तदेतत्संशयं छिन्धि कृपालो भक्तवत्सल ॥ ३,४.

तुम्ही म्हणालात की, ते तेरा भागांपासून बनलेलं आहे, हे निष्पापा. कृपया माझा हा संदेह दूर करा, हे दयाळू, भक्तांवर प्रेम करणारे.

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मोक्तम्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा । मूलसत्त्वे मिश्रितं च दशभागेन यद्रजः ॥ ३,४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ब्रह्मदेवाने जे सांगितलं आणि मी जे सांगितलं, त्यात काहीही विरोध नाही. मूळ सत्त्वगुणात राजगुण दहा भागांनी मिसळलेला असतो.

तत्सर्वं च मिलित्वैव त्वेको भागस्तु कीर्तितः । मूले रजसि यच्चोक्तो रजोभागः खगेश्वर ॥ ३,४.

हे सर्व एकत्र केल्यावर एक भाग मानला जातो. आणि मूळ राजगुणात, जो राजगुणाचा भाग सांगितला आहे, हे पक्षिराज,

भागे द्वितीये विज्ञेयस्तद्रजो नात्र संशयः । मूले तमसि यच्चोक्तो रजोभागस्तथैव च ॥ ३,४.

दुसऱ्या भागात तोच राजगुण आहे, यात शंका नाही. आणि मूळ तमोगुणात, जो राजगुणाचा भाग सांगितला आहे, तोही तसाच आहे.

तृतीयभागो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा । तथा मूले च तमसि ह्येको भागस्तमः स्मृतः ॥ ३,४.

तिसरा भागही तसाच समजावा, यात अजिबात शंका करायची गरज नाही. आणि मूळ तमोगुणात एक भाग तमोगुणाचा आहे, असं स्मरणात ठेवा.

एवं त्रिभागो रजसः एकांशस्तमसः स्मृतः । तदाहुर्ब्रह्मणो देहं गुणवैषम्यनामकम् ॥ ३,४.

अशा रीतीने, तीन भाग राजगुणाचे आणि एक भाग तमोगुणाचा आहे. हेच ब्रह्मदेवाचं शरीर मानलं जातं, ज्याला गुणांची असमानता म्हणतात.

गरुड उवाच । महत्तत्त्वस्य चत्वारो भागास्तेषु रजस्त्रयः । तमसस्त्वेक एवेति त्वयोक्तं गरुडध्वज ॥ ३,४.

गरुड म्हणाला: महत्तत्त्वाचे चार भाग आहेत, त्यात तीन राजगुणाचे आणि एक तमोगुणाचा आहे, असं तुम्ही सांगितलं, हे गरुडध्वज.

रजोभागात्मको देहोः ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । इति प्रतीयते ब्रह्मन्वचनात्तव माधव ॥ ३,४.

ब्रह्मदेवाचं, म्हणजेच परमेच्छ्याचं शरीर राजगुणाच्या भागांनी बनलेलं आहे, असं तुमच्या आणि ब्रह्मदेवाच्या वचनावरून समजतं, हे माधव.

शुद्धसत्त्वात्मको देहो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । एवं हि श्रूयते कृष्ण संशयो मेत्र बाधते ॥ ३,४.

ब्रह्मदेवाचं शरीर हे अगदी शुद्ध सत्त्वाचं बनलेलं आहे, असं ऐकायला येतं, कृष्णा. पण मला या गोष्टीबद्दल शंका वाटते.

तमेवं संशयं छिन्धि यद्धि तच्छ्रोतुमर्हति । श्रीकृष्ण उवाच । त्रिभागभूते रजसि तथा द्वादशधापि च ॥ ३,४.

ही शंका दूर कर, कारण हे ऐकण्यासारखं आहे. श्रीकृष्ण म्हणाले — जेव्हा रजोगुण तीन भागांत असतो आणि बारा विभागांतही असतो—

रजसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव च । प्रविष्टमस्तीति खग ज्ञातव्यं तच्छणु द्विज ॥ ३,४.

रजोगुण जास्त असताना, त्यात सत्त्वगुण दहा भागांनी अधिक प्रमाणात मिसळतो, हे लक्षात ठेव, पक्षीराज. हे ऐक, द्विजा.

तमसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव वै । प्रविष्टमस्तीति खग वक्तव्यं नात्र संशयः ॥ ३,४.

तामसगुण जास्त असताना, त्यातही सत्त्वगुण दहा भागांनी जास्त प्रमाणात मिसळतो, हे सांगावंच लागतं, पक्षीराज. यात काहीच शंका नाही.

तमसोपेक्षया तत्र तम एकादशं स्मृतम् । एकांशस्तु रजो ज्ञेयमेवमाहुर्मनीषिणः । एवं च मिलितान्भागान्वक्ष्ये शृणु महामते ॥ ३,४.

तिथे तामसगुण जास्त असताना, तामसगुण अकरा भाग मानला जातो आणि एक भाग रजोगुणाचा असतो, असं ज्ञानी लोक सांगतात. आता हे सगळे भाग कसे एकत्र येतात, ते मी सांगतो, हे ऐक, महाबुद्धिमान.

महत्तत्त्वसमुत्पत्ता उपादानं खगेश्वर । त्रयोदशांशा विज्ञेया द्वादशाशं रजः स्मृतम् ॥ ३,४.

महत्तत्त्व निर्माण झाल्यावर, पक्षीराज, मूळ कारण तेरा भागांचं समजावं आणि रजोगुण बारा भागांचं मानावं.

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तत्र भागाञ्छृणु द्विजा । आदौ तु द्वादशांशेषु भागान्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ ३,४.

त्यात एक भाग तामसगुणाचा आहे, असं समजावं. आता हे विभाग ऐक, द्विजा. सुरुवातीला बारा भागांत मी ते कसे विभागले आहेत, ते सांगतो, ते नीट ऐक.

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तद्दशां शाधिकं रजः । तच्छतांशाधिकं सत्त्वमेवमाहुर्मनीषिणः ॥ ३,४.

एक भाग तामसगुणाचा, त्यापेक्षा दहा भाग जास्त रजोगुणाचा, आणि त्याहून शंभर भाग जास्त सत्त्वगुणाचा — असं ज्ञानी लोक सांगतात.

एकांशतमसि ह्येवं विभागाञ्छृणु सत्तम । एकांशस्तु रजो ज्ञेयस्तमो ह्येका दशाधिकम् ॥ ३,४.

एका तामसगुणाच्या भागात, हे उत्तम, हे विभाग ऐक. एक भाग रजोगुणाचा मानावा आणि तामसगुण अकरा भागांचा असतो.

तमोभागास्तु विज्ञेयास्तद्दशांशाधिकः स्मृतः । सत्त्वभाग इति ज्ञेयो महत्तत्त्वे खगेश्वर ॥ ३,४.

तामसगुणाचे भाग दहा अधिक मानावेत आणि सत्त्वगुणाचा भाग असा महत्तत्त्वात ओळखावा, पक्षीराज.

सत्त्वांशो बहुलो यस्माच्छुद्धसत्त्वं चतुर्मुखः । उत्पत्तिर्महतश्चोक्ता एवं च विनतासुत ॥ ३,४.

सत्त्वगुणाचा भाग जास्त असल्यामुळे, चतुर्मुख ब्रह्मदेव शुद्ध सत्त्वगुणाचा आहे. महत्तत्त्वातून अशी उत्पत्ती झाली आहे, हे विनतेचा पुत्रा.

तज्ज्ञानान्मोक्षमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३,४.

हे ज्ञान मिळवल्यावरच मोक्ष मिळतो; अन्यथा कधीच, कोणत्याही प्रकारे नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ५ एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् । प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः ॥ ३,५.

अशा या महत्तत्त्वात, लक्ष्मीसमवेत श्रीहरि स्वतःच प्रवेशले आणि त्या हरिने ते ढवळून काढलं, हे महाभाग.

अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् । अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः ॥ ३,५.

त्यातून अहंभावाचं तत्त्व निर्माण झालं, जे ज्ञान, पदार्थ आणि कृती यांचं स्वरूप आहे. अहंकाराची उत्पत्ती तामसगुणाच्या एका भागात झाली, असं मानलं जातं.

तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो । सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम् ॥ ३,५.

त्यात दहा भाग जास्त रजोगुण आणि दहा भाग जास्त सत्त्वगुण मिसळतात, हे प्रभो. म्हणून सज्जन लोक त्याला आत्मा म्हणतात आणि मी त्याचा मूळ भाग आहे, असं ओळखतात.

अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह । सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज ॥ ३,५.

अहंभावाशी एकरूप झालेला प्रथम शेष झाला. त्यानंतर हजार वर्षांनी, द्विजा, गरुड आणि हरि जन्माला आले.

अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः । क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम् ॥ ३,५.

अहंभावाच्या तत्त्वात, हे पक्षीराज, अविनाशी हरि प्रवेशला आणि भगवंत हरिने लक्ष्मीसमवेत ते ढवळून काढलं.

वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा । त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः ॥ ३,५.

अहंभाव हे तीन प्रकारचे आहेत — वैकारिक, तामस आणि तैजस. रुद्रही तीन प्रकारचा झाला, कारण तो त्यांचा नियंत्रक आहे.

वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः । तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते ॥ ३,५.

वैकारिक अवस्थेत असलेला रुद्र वैकारिक म्हणून ओळखला जातो; तामस अवस्थेत असला की त्याला तामस म्हणतात.

तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः । तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् ॥ ३,५.

तैजस अवस्थेत रुद्र असला की लोक त्याला तैजस म्हणतात; आणि तैजस अवस्थेतील अहंभावात लक्ष्मीसमवेत हरि स्वतः उपस्थित असतो.