गरुडपुराणम्

विशालानां परं ब्रह्मन्प्रलये गुणसाम्यता । कथं ब्रूहि महाभाग एतत्तत्त्वं समासतः ॥ ३,४.

परब्रह्मा, प्रलयाच्या वेळी या विशाल गुणांमध्ये गुणसाम्य कसं होतं? हे सत्य थोडक्यात सांग, महाभाग.

श्रीकृष्ण उवाच । राशीभूतगुणानां तु त्रयणामपि सत्तम । तदा विमिश्रितत्वेन ह्यवस्थानं विदुर्बुधाः ॥ ३,४.

श्रीकृष्ण म्हणाले, हे श्रेष्ठ जीव, जेव्हा तीन गुण एकत्र येतात, तेव्हा ते मिसळलेल्या अवस्थेत असतात, असं ज्ञानी लोक ओळखतात.

इदानीं गुणवैषम्यं शृणु सम्यङ्मम प्रिय । सृष्टिकाले तु संप्राप्ते यत्पूर्वं प्रलये खग ॥ ३,४.

आता, माझ्या प्रिय, गुणांची असमानता मी तुला नीट सांगतो, ऐक. सृष्टीच्या वेळी, जी स्थिती प्रलयाच्या आधी होती, ती कशी असते ते सांगतो, हे पक्षिराज.

दशभागैश्च सत्त्वे तु मिश्रितं यद्र जस्तथा । तमस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यत्तु तद्रजः ॥ ३,४.

सत्त्वगुणात दहा भाग मिसळलेले असतात, आणि राजगुणातही तसंच. तमोगुणात मात्र राजगुणाचा एकच भाग मिसळलेला असतो.

रजस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यच्च तद्रजः । एवं द्वादशभागैश्च प्रविष्टं सर्वशो रजः ॥ ३,४.

राजगुणातही राजगुणाचा एकच भाग मिसळलेला असतो. अशा प्रकारे, एकूण बारा भागांमध्ये राजगुण सर्वत्र असतो.

सत्त्वस्तैर्दशभागैश्च तथैकेन रजोंशिना । एवमेकादशैर्भागैस्तमस्थांशेन वै व्दिज ॥ ३,४.

सत्त्वगुणात ते दहा भाग आणि एक राजगुणाचा भाग असतो. त्याचप्रमाणे, अकरा भागांमध्ये तमोगुण असतो, हे द्विजा.

मिश्रितं भवति ह्यद्धा महत्तत्त्वं तदा स्मृतम् । एतदन्यो विशेषश्च मन्तध्यो विनतासुत ॥ ३,४.

अशा रीतीने हे गुण मिसळले की, ते महान तत्त्व होतं, ज्याला 'महत्तत्त्व' म्हणतात. हेच वेगळेपण आहे, हे विचारशील विनतेपुत्र.

एकांशस्तामसो ज्ञेयो महत्तत्त्वे न संशयः । एवं त्रयोदशैर्भागैर्मिश्रितं तच्च सत्तम ॥ ३,४.

महत्तत्त्वात एक भाग तमोगुणाचा आहे, यात शंका नाही. त्यामुळे एकूण तेरा भागांमध्ये हे मिसळलेलं असतं, हे श्रेष्ठ जीव.

एवमेतद्विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन । गरुड उवाच । चतुर्मुखाच्छ्रुतं पूर्वं भगवन्सात्त्वतां पते ॥ ३,४.

हे असंच समजावं, याच्यापेक्षा वेगळं काहीही नाही. गरुड म्हणाला: हे भगवंत, सात्त्वतांचा अधिपती, हे मी पूर्वी चतुर्मुख ब्रह्मदेवाकडून ऐकलं आहे.

चतुर्भागात्समुत्पन्नं महत्तत्त्वमिति प्रभो । तत्रैकांशस्तमः प्रोक्तः त्रिभागो रज एव च ॥ ३,४.

हे प्रभो, असं सांगितलं आहे की, महत्तत्त्व चार भागांतून निर्माण होतं. त्यात एक भाग तमोगुणाचा आणि तीन भाग राजगुणाचे आहेत.

तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् । चतुर्भागात्मकं प्रोक्तं महत्तत्त्वं श्रुतं मया ॥ ३,४.

ते ब्रह्मदेवाचं रूप मानलं जातं, ज्याला गुणांची असमानता म्हणतात. महत्तत्त्व चार भागांचं आहे, असं मी ऐकलं आहे.

त्रयोदशांशैः संभूतमिति प्रोक्तं त्वयानघ । तदेतत्संशयं छिन्धि कृपालो भक्तवत्सल ॥ ३,४.

तुम्ही म्हणालात की, ते तेरा भागांपासून बनलेलं आहे, हे निष्पापा. कृपया माझा हा संदेह दूर करा, हे दयाळू, भक्तांवर प्रेम करणारे.

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मोक्तम्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा । मूलसत्त्वे मिश्रितं च दशभागेन यद्रजः ॥ ३,४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ब्रह्मदेवाने जे सांगितलं आणि मी जे सांगितलं, त्यात काहीही विरोध नाही. मूळ सत्त्वगुणात राजगुण दहा भागांनी मिसळलेला असतो.

तत्सर्वं च मिलित्वैव त्वेको भागस्तु कीर्तितः । मूले रजसि यच्चोक्तो रजोभागः खगेश्वर ॥ ३,४.

हे सर्व एकत्र केल्यावर एक भाग मानला जातो. आणि मूळ राजगुणात, जो राजगुणाचा भाग सांगितला आहे, हे पक्षिराज,

भागे द्वितीये विज्ञेयस्तद्रजो नात्र संशयः । मूले तमसि यच्चोक्तो रजोभागस्तथैव च ॥ ३,४.

दुसऱ्या भागात तोच राजगुण आहे, यात शंका नाही. आणि मूळ तमोगुणात, जो राजगुणाचा भाग सांगितला आहे, तोही तसाच आहे.

तृतीयभागो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा । तथा मूले च तमसि ह्येको भागस्तमः स्मृतः ॥ ३,४.

तिसरा भागही तसाच समजावा, यात अजिबात शंका करायची गरज नाही. आणि मूळ तमोगुणात एक भाग तमोगुणाचा आहे, असं स्मरणात ठेवा.

एवं त्रिभागो रजसः एकांशस्तमसः स्मृतः । तदाहुर्ब्रह्मणो देहं गुणवैषम्यनामकम् ॥ ३,४.

अशा रीतीने, तीन भाग राजगुणाचे आणि एक भाग तमोगुणाचा आहे. हेच ब्रह्मदेवाचं शरीर मानलं जातं, ज्याला गुणांची असमानता म्हणतात.

गरुड उवाच । महत्तत्त्वस्य चत्वारो भागास्तेषु रजस्त्रयः । तमसस्त्वेक एवेति त्वयोक्तं गरुडध्वज ॥ ३,४.

गरुड म्हणाला: महत्तत्त्वाचे चार भाग आहेत, त्यात तीन राजगुणाचे आणि एक तमोगुणाचा आहे, असं तुम्ही सांगितलं, हे गरुडध्वज.

रजोभागात्मको देहोः ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । इति प्रतीयते ब्रह्मन्वचनात्तव माधव ॥ ३,४.

ब्रह्मदेवाचं, म्हणजेच परमेच्छ्याचं शरीर राजगुणाच्या भागांनी बनलेलं आहे, असं तुमच्या आणि ब्रह्मदेवाच्या वचनावरून समजतं, हे माधव.

शुद्धसत्त्वात्मको देहो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । एवं हि श्रूयते कृष्ण संशयो मेत्र बाधते ॥ ३,४.

ब्रह्मदेवाचं शरीर हे अगदी शुद्ध सत्त्वाचं बनलेलं आहे, असं ऐकायला येतं, कृष्णा. पण मला या गोष्टीबद्दल शंका वाटते.

तमेवं संशयं छिन्धि यद्धि तच्छ्रोतुमर्हति । श्रीकृष्ण उवाच । त्रिभागभूते रजसि तथा द्वादशधापि च ॥ ३,४.

ही शंका दूर कर, कारण हे ऐकण्यासारखं आहे. श्रीकृष्ण म्हणाले — जेव्हा रजोगुण तीन भागांत असतो आणि बारा विभागांतही असतो—

रजसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव च । प्रविष्टमस्तीति खग ज्ञातव्यं तच्छणु द्विज ॥ ३,४.

रजोगुण जास्त असताना, त्यात सत्त्वगुण दहा भागांनी अधिक प्रमाणात मिसळतो, हे लक्षात ठेव, पक्षीराज. हे ऐक, द्विजा.

तमसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव वै । प्रविष्टमस्तीति खग वक्तव्यं नात्र संशयः ॥ ३,४.

तामसगुण जास्त असताना, त्यातही सत्त्वगुण दहा भागांनी जास्त प्रमाणात मिसळतो, हे सांगावंच लागतं, पक्षीराज. यात काहीच शंका नाही.

तमसोपेक्षया तत्र तम एकादशं स्मृतम् । एकांशस्तु रजो ज्ञेयमेवमाहुर्मनीषिणः । एवं च मिलितान्भागान्वक्ष्ये शृणु महामते ॥ ३,४.

तिथे तामसगुण जास्त असताना, तामसगुण अकरा भाग मानला जातो आणि एक भाग रजोगुणाचा असतो, असं ज्ञानी लोक सांगतात. आता हे सगळे भाग कसे एकत्र येतात, ते मी सांगतो, हे ऐक, महाबुद्धिमान.

महत्तत्त्वसमुत्पत्ता उपादानं खगेश्वर । त्रयोदशांशा विज्ञेया द्वादशाशं रजः स्मृतम् ॥ ३,४.

महत्तत्त्व निर्माण झाल्यावर, पक्षीराज, मूळ कारण तेरा भागांचं समजावं आणि रजोगुण बारा भागांचं मानावं.

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तत्र भागाञ्छृणु द्विजा । आदौ तु द्वादशांशेषु भागान्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ ३,४.

त्यात एक भाग तामसगुणाचा आहे, असं समजावं. आता हे विभाग ऐक, द्विजा. सुरुवातीला बारा भागांत मी ते कसे विभागले आहेत, ते सांगतो, ते नीट ऐक.

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तद्दशां शाधिकं रजः । तच्छतांशाधिकं सत्त्वमेवमाहुर्मनीषिणः ॥ ३,४.

एक भाग तामसगुणाचा, त्यापेक्षा दहा भाग जास्त रजोगुणाचा, आणि त्याहून शंभर भाग जास्त सत्त्वगुणाचा — असं ज्ञानी लोक सांगतात.

एकांशतमसि ह्येवं विभागाञ्छृणु सत्तम । एकांशस्तु रजो ज्ञेयस्तमो ह्येका दशाधिकम् ॥ ३,४.

एका तामसगुणाच्या भागात, हे उत्तम, हे विभाग ऐक. एक भाग रजोगुणाचा मानावा आणि तामसगुण अकरा भागांचा असतो.

तमोभागास्तु विज्ञेयास्तद्दशांशाधिकः स्मृतः । सत्त्वभाग इति ज्ञेयो महत्तत्त्वे खगेश्वर ॥ ३,४.

तामसगुणाचे भाग दहा अधिक मानावेत आणि सत्त्वगुणाचा भाग असा महत्तत्त्वात ओळखावा, पक्षीराज.