गरुडपुराणम्

मिश्रितं चापि पक्षीन्द्र न सत्तवमिति कीर्त्यते । रजोराशिस्तमोराशिरित्येवं विबुधा विदुः ॥ ३,४.

पक्षीराज, जेव्हा ते मिसळलेलं असतं, तेव्हा त्याला सत्त्व असं म्हणत नाहीत; ज्ञानी लोक त्याला रजाचा किंवा अंधाराचा समूह असंच ओळखतात.

विषं तु चरुदुग्धस्थं विषमित्युच्यते यथा । एवं मयोक्ता गरुड गुणानां निजसंस्थितिः ॥ ३,४.

जसं सुंदर दुधात विष असेल तरी त्याला विषच म्हणतात, तसंच, गरुड, मी गुणांची खरी स्थिती सांगितली आहे.

साम्यावस्थां गुणानां च शृण्विदानीं खगेश्वर । राशीकृताच्च रजसः जन्यं यच्च कगेश्वर ॥ ३,४.

आता, पक्षीराज, गुणांच्या समत्वावस्थेबद्दल ऐक, आणि रजाच्या समूहापासून काय निर्माण होतं, तेही ऐक.

महत्तत्त्वे प्रविष्टं च यद्रजः परिकीर्तितम् । प्रलये समनुप्राप्ते महत्तत्त्वे स्थितं रजः ॥ ३,४.

जे रज महत्तत्त्वात प्रवेश करतं असं सांगितलं जातं, प्रलयाच्या वेळी ते रज महत्तत्त्वातच स्थिर राहतं.

द्वादशांशेन तु ह्यद्धा विभक्तं भवतिं प्रभो । राशीभूते हि सत्त्वे तु दशभागेन मिश्रितम् ॥ ३,४.

प्रभो, ते बारा भागांत विभागलं जातं; आणि जेव्हा सत्त्व एकत्र असतं, तेव्हा त्यात दहाव्या भागाने मिसळलेलं असतं.

सम्यक्भवति पक्षीन्द्र तथैकांशेन चाण्डज । तमोराश्या मिश्रितं च भवत्येव न संशयः ॥ ३,४.

हे अगदी योग्य आहे, पक्षीराज, आणि एका भागाने, अंडजात, ते अंधाराच्या समूहात मिसळलेलं असतं—यात काहीच शंका नाही.

अन्येनैकेन भागेन रजोराश्या खगेश्वर । मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नान्यथा क्वचित् ॥ ३,४.

पक्षीराज, दुसऱ्या एका भागाने ते रजाच्या समूहात मिसळलेलं असतं; हे असंच समजावं, कधीही वेगळं नाही.

गुणत्रयेपि भगवान्महत्तत्त्वस्य चाण्डज । एवं लयस्तु ज्ञातव्यो हृदि तत्त्वार्थवोदिभिः ॥ ३,४.

अंडजात, गुणत्रय आणि महत्तत्त्व यांच्या विलयनाची समज अशीच असावी, जी हृदयाने सत्य जाणणाऱ्यांना कळते.

एवं गुणत्रयाणां च मिश्रितत्त्वात्खगेश्वर । गुणसाम्यमिति प्राहुरेवं जानीहि वै खग ॥ ३,४.

पक्षीराज, गुणत्रयांच्या आपापसात मिसळण्यामुळेच त्याला गुणसाम्य असं म्हणतात; हे नक्की समज, पक्षी.

अन्यथा ये विजानन्ति ते यान्ति ह्यधरं तमः । गरुड उवाच । राशीकृतगुणानां च त्रयाणां परमेश्वर ॥ ३,४.

जे वेगळं समजतात, ते खोल अंधारात जातात. गरुड म्हणाले: परमेश्वरा, जेव्हा हे तिन्ही गुण एकत्र असतात—

विशालानां परं ब्रह्मन्प्रलये गुणसाम्यता । कथं ब्रूहि महाभाग एतत्तत्त्वं समासतः ॥ ३,४.

परब्रह्मा, प्रलयाच्या वेळी या विशाल गुणांमध्ये गुणसाम्य कसं होतं? हे सत्य थोडक्यात सांग, महाभाग.

श्रीकृष्ण उवाच । राशीभूतगुणानां तु त्रयणामपि सत्तम । तदा विमिश्रितत्वेन ह्यवस्थानं विदुर्बुधाः ॥ ३,४.

श्रीकृष्ण म्हणाले, हे श्रेष्ठ जीव, जेव्हा तीन गुण एकत्र येतात, तेव्हा ते मिसळलेल्या अवस्थेत असतात, असं ज्ञानी लोक ओळखतात.

इदानीं गुणवैषम्यं शृणु सम्यङ्मम प्रिय । सृष्टिकाले तु संप्राप्ते यत्पूर्वं प्रलये खग ॥ ३,४.

आता, माझ्या प्रिय, गुणांची असमानता मी तुला नीट सांगतो, ऐक. सृष्टीच्या वेळी, जी स्थिती प्रलयाच्या आधी होती, ती कशी असते ते सांगतो, हे पक्षिराज.

दशभागैश्च सत्त्वे तु मिश्रितं यद्र जस्तथा । तमस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यत्तु तद्रजः ॥ ३,४.

सत्त्वगुणात दहा भाग मिसळलेले असतात, आणि राजगुणातही तसंच. तमोगुणात मात्र राजगुणाचा एकच भाग मिसळलेला असतो.

रजस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यच्च तद्रजः । एवं द्वादशभागैश्च प्रविष्टं सर्वशो रजः ॥ ३,४.

राजगुणातही राजगुणाचा एकच भाग मिसळलेला असतो. अशा प्रकारे, एकूण बारा भागांमध्ये राजगुण सर्वत्र असतो.

सत्त्वस्तैर्दशभागैश्च तथैकेन रजोंशिना । एवमेकादशैर्भागैस्तमस्थांशेन वै व्दिज ॥ ३,४.

सत्त्वगुणात ते दहा भाग आणि एक राजगुणाचा भाग असतो. त्याचप्रमाणे, अकरा भागांमध्ये तमोगुण असतो, हे द्विजा.

मिश्रितं भवति ह्यद्धा महत्तत्त्वं तदा स्मृतम् । एतदन्यो विशेषश्च मन्तध्यो विनतासुत ॥ ३,४.

अशा रीतीने हे गुण मिसळले की, ते महान तत्त्व होतं, ज्याला 'महत्तत्त्व' म्हणतात. हेच वेगळेपण आहे, हे विचारशील विनतेपुत्र.

एकांशस्तामसो ज्ञेयो महत्तत्त्वे न संशयः । एवं त्रयोदशैर्भागैर्मिश्रितं तच्च सत्तम ॥ ३,४.

महत्तत्त्वात एक भाग तमोगुणाचा आहे, यात शंका नाही. त्यामुळे एकूण तेरा भागांमध्ये हे मिसळलेलं असतं, हे श्रेष्ठ जीव.

एवमेतद्विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन । गरुड उवाच । चतुर्मुखाच्छ्रुतं पूर्वं भगवन्सात्त्वतां पते ॥ ३,४.

हे असंच समजावं, याच्यापेक्षा वेगळं काहीही नाही. गरुड म्हणाला: हे भगवंत, सात्त्वतांचा अधिपती, हे मी पूर्वी चतुर्मुख ब्रह्मदेवाकडून ऐकलं आहे.

चतुर्भागात्समुत्पन्नं महत्तत्त्वमिति प्रभो । तत्रैकांशस्तमः प्रोक्तः त्रिभागो रज एव च ॥ ३,४.

हे प्रभो, असं सांगितलं आहे की, महत्तत्त्व चार भागांतून निर्माण होतं. त्यात एक भाग तमोगुणाचा आणि तीन भाग राजगुणाचे आहेत.

तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् । चतुर्भागात्मकं प्रोक्तं महत्तत्त्वं श्रुतं मया ॥ ३,४.

ते ब्रह्मदेवाचं रूप मानलं जातं, ज्याला गुणांची असमानता म्हणतात. महत्तत्त्व चार भागांचं आहे, असं मी ऐकलं आहे.

त्रयोदशांशैः संभूतमिति प्रोक्तं त्वयानघ । तदेतत्संशयं छिन्धि कृपालो भक्तवत्सल ॥ ३,४.

तुम्ही म्हणालात की, ते तेरा भागांपासून बनलेलं आहे, हे निष्पापा. कृपया माझा हा संदेह दूर करा, हे दयाळू, भक्तांवर प्रेम करणारे.

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मोक्तम्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा । मूलसत्त्वे मिश्रितं च दशभागेन यद्रजः ॥ ३,४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ब्रह्मदेवाने जे सांगितलं आणि मी जे सांगितलं, त्यात काहीही विरोध नाही. मूळ सत्त्वगुणात राजगुण दहा भागांनी मिसळलेला असतो.

तत्सर्वं च मिलित्वैव त्वेको भागस्तु कीर्तितः । मूले रजसि यच्चोक्तो रजोभागः खगेश्वर ॥ ३,४.

हे सर्व एकत्र केल्यावर एक भाग मानला जातो. आणि मूळ राजगुणात, जो राजगुणाचा भाग सांगितला आहे, हे पक्षिराज,

भागे द्वितीये विज्ञेयस्तद्रजो नात्र संशयः । मूले तमसि यच्चोक्तो रजोभागस्तथैव च ॥ ३,४.

दुसऱ्या भागात तोच राजगुण आहे, यात शंका नाही. आणि मूळ तमोगुणात, जो राजगुणाचा भाग सांगितला आहे, तोही तसाच आहे.

तृतीयभागो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा । तथा मूले च तमसि ह्येको भागस्तमः स्मृतः ॥ ३,४.

तिसरा भागही तसाच समजावा, यात अजिबात शंका करायची गरज नाही. आणि मूळ तमोगुणात एक भाग तमोगुणाचा आहे, असं स्मरणात ठेवा.

एवं त्रिभागो रजसः एकांशस्तमसः स्मृतः । तदाहुर्ब्रह्मणो देहं गुणवैषम्यनामकम् ॥ ३,४.

अशा रीतीने, तीन भाग राजगुणाचे आणि एक भाग तमोगुणाचा आहे. हेच ब्रह्मदेवाचं शरीर मानलं जातं, ज्याला गुणांची असमानता म्हणतात.

गरुड उवाच । महत्तत्त्वस्य चत्वारो भागास्तेषु रजस्त्रयः । तमसस्त्वेक एवेति त्वयोक्तं गरुडध्वज ॥ ३,४.

गरुड म्हणाला: महत्तत्त्वाचे चार भाग आहेत, त्यात तीन राजगुणाचे आणि एक तमोगुणाचा आहे, असं तुम्ही सांगितलं, हे गरुडध्वज.

रजोभागात्मको देहोः ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । इति प्रतीयते ब्रह्मन्वचनात्तव माधव ॥ ३,४.

ब्रह्मदेवाचं, म्हणजेच परमेच्छ्याचं शरीर राजगुणाच्या भागांनी बनलेलं आहे, असं तुमच्या आणि ब्रह्मदेवाच्या वचनावरून समजतं, हे माधव.