गरुडपुराणम्

सत्त्वं च मिश्रितं ज्ञेयं नान्यथा पक्षिसत्तम । रजसः शतभागानां मध्ये तु विनतासुत ॥ ३,४.

सत्त्वगुण नेहमीच मिश्रित असतो, हे श्रेष्ठ पक्षी, हे जाण. रजाच्या शंभर भागांमध्ये, हे विनतेचे पुत्र—

य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं तमः । राशिभूतेपि रजसि मिश्रितं परिकीर्तितम् ॥ ३,४.

जो एक भाग सांगितला आहे, तोच तमोगुणाचे प्रमाण आहे; एकत्र रजोगुणातही तो मिसळलेला असतो असे म्हटले आहे.

रजोराशिस्थितिस्त्वेवं तात व्याप्तं तमोगुणैः । राशिभूतेपि तमसि सत्त्वं च विनतासुत ॥ ३,४.

अशा प्रकारे, प्रिय, रजोगुणाचा समूह तमोगुणांनी व्यापलेला असतो; आणि एकत्र तमोगुणातही, हे विनतेचे पुत्र, सत्त्वगुण असतो.

तमः सकाशाद्गरुड दशभागाधिकेन च । मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नात्र संशयः ॥ ३,४.

गरुड, अंधारापासून जेव्हा त्यात दहाव्या भागापेक्षा थोडं जास्त मिसळलं जातं, तेव्हा असंच समजावं—यात काहीच शंका नाही.

तमसो दशभागानां मध्ये तु विनतासुत । य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं रजः ॥ ३,४.

विनता पुत्रा, अंधाराच्या दहा भागांमध्ये एक भाग वेगळा दाखवला, तर तोच रजाचा माप समजावं.

राशिभूतेपि तमसि मिश्रितं भवति ध्रुवम् । तमोराशिस्थितिस्त्वेवं ज्ञातव्या पक्षिसत्तम ॥ ३,४.

अंधार एकत्र असतानाही, तो नेहमीच मिसळलेला असतो; म्हणून, पक्षीराज, अंधाराच्या एकत्र अवस्थेला असंच ओळखावं.

गरुड उवाच । रशिभूतेपि रजसि राशिभूते तमस्यपि । सत्त्वांशा ह्यधिकाः संतीत्येवमुक्तं मयानघ ॥ ३,४.

गरुड म्हणाले: रज एकत्र असो किंवा अंधार एकत्र असो, सत्त्वाचे भाग नेहमीच जास्त असतात—हे मी सांगितलं, पापरहित.

तत्र मे संशयो ह्यस्ति शृणु त्वं सात्त्वतां पते । यद्राश्यां यद्रा शिभागा ह्यधिकाः संति यावता ॥ ३,४.

माझ्या मनात याबद्दल शंका आहे; सत्त्वप्रधानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, ऐक—प्रत्येक एकत्रित अवस्थेत, किती प्रमाणात भाग जास्त असतात?

तावता व्यवहारः स्यात्क्षीरनीरमिव प्रभो । श्रुत्वा स गरुडेनोक्तं भगवान्पुरुषोत्तमः ॥ ३,४.

जितकं जास्त, तितकाच फरक असतो, जसं दूध आणि पाणी वेगळं ओळखता येतं, प्रभो. हे गरुडाने विचारल्यावर, भगवंत परमेश्वर—

उवाच पर मप्रीत्या संस्तुवन् गरुडं हरिः । श्रीकृष्ण उवाच । रजोराश्या तमोराश्या सत्त्वराश्यधिका सदा ॥ ३,४.

—खूप प्रेमाने गरुडाचं कौतुक करत म्हणाले. श्रीकृष्ण म्हणाले: रजाच्या आणि अंधाराच्या एकत्रित अवस्थेत, सत्त्वाचा भाग नेहमीच जास्त असतो.

मिश्रितं चापि पक्षीन्द्र न सत्तवमिति कीर्त्यते । रजोराशिस्तमोराशिरित्येवं विबुधा विदुः ॥ ३,४.

पक्षीराज, जेव्हा ते मिसळलेलं असतं, तेव्हा त्याला सत्त्व असं म्हणत नाहीत; ज्ञानी लोक त्याला रजाचा किंवा अंधाराचा समूह असंच ओळखतात.

विषं तु चरुदुग्धस्थं विषमित्युच्यते यथा । एवं मयोक्ता गरुड गुणानां निजसंस्थितिः ॥ ३,४.

जसं सुंदर दुधात विष असेल तरी त्याला विषच म्हणतात, तसंच, गरुड, मी गुणांची खरी स्थिती सांगितली आहे.

साम्यावस्थां गुणानां च शृण्विदानीं खगेश्वर । राशीकृताच्च रजसः जन्यं यच्च कगेश्वर ॥ ३,४.

आता, पक्षीराज, गुणांच्या समत्वावस्थेबद्दल ऐक, आणि रजाच्या समूहापासून काय निर्माण होतं, तेही ऐक.

महत्तत्त्वे प्रविष्टं च यद्रजः परिकीर्तितम् । प्रलये समनुप्राप्ते महत्तत्त्वे स्थितं रजः ॥ ३,४.

जे रज महत्तत्त्वात प्रवेश करतं असं सांगितलं जातं, प्रलयाच्या वेळी ते रज महत्तत्त्वातच स्थिर राहतं.

द्वादशांशेन तु ह्यद्धा विभक्तं भवतिं प्रभो । राशीभूते हि सत्त्वे तु दशभागेन मिश्रितम् ॥ ३,४.

प्रभो, ते बारा भागांत विभागलं जातं; आणि जेव्हा सत्त्व एकत्र असतं, तेव्हा त्यात दहाव्या भागाने मिसळलेलं असतं.

सम्यक्भवति पक्षीन्द्र तथैकांशेन चाण्डज । तमोराश्या मिश्रितं च भवत्येव न संशयः ॥ ३,४.

हे अगदी योग्य आहे, पक्षीराज, आणि एका भागाने, अंडजात, ते अंधाराच्या समूहात मिसळलेलं असतं—यात काहीच शंका नाही.

अन्येनैकेन भागेन रजोराश्या खगेश्वर । मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नान्यथा क्वचित् ॥ ३,४.

पक्षीराज, दुसऱ्या एका भागाने ते रजाच्या समूहात मिसळलेलं असतं; हे असंच समजावं, कधीही वेगळं नाही.

गुणत्रयेपि भगवान्महत्तत्त्वस्य चाण्डज । एवं लयस्तु ज्ञातव्यो हृदि तत्त्वार्थवोदिभिः ॥ ३,४.

अंडजात, गुणत्रय आणि महत्तत्त्व यांच्या विलयनाची समज अशीच असावी, जी हृदयाने सत्य जाणणाऱ्यांना कळते.

एवं गुणत्रयाणां च मिश्रितत्त्वात्खगेश्वर । गुणसाम्यमिति प्राहुरेवं जानीहि वै खग ॥ ३,४.

पक्षीराज, गुणत्रयांच्या आपापसात मिसळण्यामुळेच त्याला गुणसाम्य असं म्हणतात; हे नक्की समज, पक्षी.

अन्यथा ये विजानन्ति ते यान्ति ह्यधरं तमः । गरुड उवाच । राशीकृतगुणानां च त्रयाणां परमेश्वर ॥ ३,४.

जे वेगळं समजतात, ते खोल अंधारात जातात. गरुड म्हणाले: परमेश्वरा, जेव्हा हे तिन्ही गुण एकत्र असतात—

विशालानां परं ब्रह्मन्प्रलये गुणसाम्यता । कथं ब्रूहि महाभाग एतत्तत्त्वं समासतः ॥ ३,४.

परब्रह्मा, प्रलयाच्या वेळी या विशाल गुणांमध्ये गुणसाम्य कसं होतं? हे सत्य थोडक्यात सांग, महाभाग.

श्रीकृष्ण उवाच । राशीभूतगुणानां तु त्रयणामपि सत्तम । तदा विमिश्रितत्वेन ह्यवस्थानं विदुर्बुधाः ॥ ३,४.

श्रीकृष्ण म्हणाले, हे श्रेष्ठ जीव, जेव्हा तीन गुण एकत्र येतात, तेव्हा ते मिसळलेल्या अवस्थेत असतात, असं ज्ञानी लोक ओळखतात.

इदानीं गुणवैषम्यं शृणु सम्यङ्मम प्रिय । सृष्टिकाले तु संप्राप्ते यत्पूर्वं प्रलये खग ॥ ३,४.

आता, माझ्या प्रिय, गुणांची असमानता मी तुला नीट सांगतो, ऐक. सृष्टीच्या वेळी, जी स्थिती प्रलयाच्या आधी होती, ती कशी असते ते सांगतो, हे पक्षिराज.

दशभागैश्च सत्त्वे तु मिश्रितं यद्र जस्तथा । तमस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यत्तु तद्रजः ॥ ३,४.

सत्त्वगुणात दहा भाग मिसळलेले असतात, आणि राजगुणातही तसंच. तमोगुणात मात्र राजगुणाचा एकच भाग मिसळलेला असतो.

रजस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यच्च तद्रजः । एवं द्वादशभागैश्च प्रविष्टं सर्वशो रजः ॥ ३,४.

राजगुणातही राजगुणाचा एकच भाग मिसळलेला असतो. अशा प्रकारे, एकूण बारा भागांमध्ये राजगुण सर्वत्र असतो.

सत्त्वस्तैर्दशभागैश्च तथैकेन रजोंशिना । एवमेकादशैर्भागैस्तमस्थांशेन वै व्दिज ॥ ३,४.

सत्त्वगुणात ते दहा भाग आणि एक राजगुणाचा भाग असतो. त्याचप्रमाणे, अकरा भागांमध्ये तमोगुण असतो, हे द्विजा.

मिश्रितं भवति ह्यद्धा महत्तत्त्वं तदा स्मृतम् । एतदन्यो विशेषश्च मन्तध्यो विनतासुत ॥ ३,४.

अशा रीतीने हे गुण मिसळले की, ते महान तत्त्व होतं, ज्याला 'महत्तत्त्व' म्हणतात. हेच वेगळेपण आहे, हे विचारशील विनतेपुत्र.

एकांशस्तामसो ज्ञेयो महत्तत्त्वे न संशयः । एवं त्रयोदशैर्भागैर्मिश्रितं तच्च सत्तम ॥ ३,४.

महत्तत्त्वात एक भाग तमोगुणाचा आहे, यात शंका नाही. त्यामुळे एकूण तेरा भागांमध्ये हे मिसळलेलं असतं, हे श्रेष्ठ जीव.

एवमेतद्विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन । गरुड उवाच । चतुर्मुखाच्छ्रुतं पूर्वं भगवन्सात्त्वतां पते ॥ ३,४.

हे असंच समजावं, याच्यापेक्षा वेगळं काहीही नाही. गरुड म्हणाला: हे भगवंत, सात्त्वतांचा अधिपती, हे मी पूर्वी चतुर्मुख ब्रह्मदेवाकडून ऐकलं आहे.