गरुडपुराणम्

राशिभूतं गुणानां तु दर्शयिष्ये स्थितिं च वै । राशीभूतस्य तसमः सकाशाद्विनतासुत ॥ ३,४.

गुण एकत्र आले असता त्यांची स्थिती आणि त्यांचा स्वरूप मी तुला दाखवतो, हे विनतेचे पुत्र.

राशीभूतं रजो ज्ञेयन्द्विगुणं तत्तु नान्यथा । राशीभूतस्य रजसः सकाशाद्विनतासुत ॥ ३,४.

एकत्र झालेला रजोगुण नेहमी दुहेरी असतो, हे जाण. आणि त्या एकत्र रजोगुणापासून, हे विनतेचे पुत्र—

राशीभूतं तथा सत्त्वं द्विगुणं समुदाहृतम् । मूलप्रकृतिजा ह्येते न मूला प्रकृतिः स्मृता ॥ ३,४.

त्याचप्रमाणे, एकत्र झालेला सत्त्वगुणही दुहेरी आहे असे सांगितले जाते. हे सर्व मूळ प्रकृतीपासून उत्पन्न झाले आहेत, पण मूळच प्रकृती म्हणत नाहीत.

यतः प्रकृतिरूपाणां परिच्छेदो न विद्यते । अतः प्रकृतिजा ज्ञेया न मूलास्ते खगेश्वर ॥ ३,४.

कारण प्रकृतीच्या रूपांना मर्यादा नाही, म्हणून प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले हे मूळ नाहीत, हे पक्षीराज.

एवं तव गुणानाञ्च परिमाणं खगेश्वर । उक्तं स्वरूपं तेषां तु तव सम्यक्खगेश्वर ॥ ३,४.

अशा प्रकारे, हे पक्षीराज, गुणांचे प्रमाण तुला सांगितले. त्यांचे स्वरूपही तुला नीट समजावले.

तत्र राशित्रये सत्त्वं केवलं समुदाहृतम् । रजस्तमोभ्यां गरुड ह्यविमिश्रं ह्यतस्तु तत् ॥ ३,४.

त्या तिन्ही एकत्रित अवस्थेत केवळ सत्त्वगुण सांगितला आहे; पण, हे गरुड, तो रज आणि तम या दोन्हीपासून वेगळा आहे.

केवलं सत्त्वमित्युक्तं न तु श्रेष्ठत्वतः प्रभो । सृष्टिकाले केवलं स्यात्प्रलये मिश्रितं भवेत् ॥ ३,४.

तो केवळ सत्त्वगुण आहे असे म्हटले जाते, श्रेष्ठत्वामुळे नाही, हे प्रभो; सृष्टीच्या वेळी तो शुद्ध असतो, पण प्रलयाच्या वेळी तो मिश्रित होतो.

सर्वदाप्यविमिश्रं च सत्त्वराशिं खगेश्वर । सर्वदापि विमिश्रं च सत्त्वराशिं द्विजोत्तम ॥ ३,४.

नेहमीच, हे पक्षीराज, सत्त्वगुणाचा समूह शुद्ध असतो; तरीही, हे श्रेष्ठ द्विज, तो नेहमीच मिश्रितही असतो.

ये विजानन्ति ते सर्वे विशन्ति ह्यधरं तमः । रजस्तमोगुणौ वीन्द्र इतराभ्यां विमिश्रितौ ॥ ३,४.

जे जाणतात ते सर्व अधःतमामध्ये प्रवेश करतात; रज आणि तम हे दोन्ही गुण, हे पक्षीराज, इतर दोन गुणांमध्ये मिसळलेले असतात.

सृष्टौ प्रलयकालेपि मिश्रावेव खगेश्वर । राशिभूतेपि रजसि रजोभागाच्छताधिकम् ॥ ३,४.

सृष्टीच्या किंवा प्रलयाच्या काळातही, हे पक्षीराज, हे गुण मिसळलेलेच असतात; एकत्र रजोगुणात, रजाचा भाग शंभरपट अधिक असतो.

सत्त्वं च मिश्रितं ज्ञेयं नान्यथा पक्षिसत्तम । रजसः शतभागानां मध्ये तु विनतासुत ॥ ३,४.

सत्त्वगुण नेहमीच मिश्रित असतो, हे श्रेष्ठ पक्षी, हे जाण. रजाच्या शंभर भागांमध्ये, हे विनतेचे पुत्र—

य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं तमः । राशिभूतेपि रजसि मिश्रितं परिकीर्तितम् ॥ ३,४.

जो एक भाग सांगितला आहे, तोच तमोगुणाचे प्रमाण आहे; एकत्र रजोगुणातही तो मिसळलेला असतो असे म्हटले आहे.

रजोराशिस्थितिस्त्वेवं तात व्याप्तं तमोगुणैः । राशिभूतेपि तमसि सत्त्वं च विनतासुत ॥ ३,४.

अशा प्रकारे, प्रिय, रजोगुणाचा समूह तमोगुणांनी व्यापलेला असतो; आणि एकत्र तमोगुणातही, हे विनतेचे पुत्र, सत्त्वगुण असतो.

तमः सकाशाद्गरुड दशभागाधिकेन च । मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नात्र संशयः ॥ ३,४.

गरुड, अंधारापासून जेव्हा त्यात दहाव्या भागापेक्षा थोडं जास्त मिसळलं जातं, तेव्हा असंच समजावं—यात काहीच शंका नाही.

तमसो दशभागानां मध्ये तु विनतासुत । य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं रजः ॥ ३,४.

विनता पुत्रा, अंधाराच्या दहा भागांमध्ये एक भाग वेगळा दाखवला, तर तोच रजाचा माप समजावं.

राशिभूतेपि तमसि मिश्रितं भवति ध्रुवम् । तमोराशिस्थितिस्त्वेवं ज्ञातव्या पक्षिसत्तम ॥ ३,४.

अंधार एकत्र असतानाही, तो नेहमीच मिसळलेला असतो; म्हणून, पक्षीराज, अंधाराच्या एकत्र अवस्थेला असंच ओळखावं.

गरुड उवाच । रशिभूतेपि रजसि राशिभूते तमस्यपि । सत्त्वांशा ह्यधिकाः संतीत्येवमुक्तं मयानघ ॥ ३,४.

गरुड म्हणाले: रज एकत्र असो किंवा अंधार एकत्र असो, सत्त्वाचे भाग नेहमीच जास्त असतात—हे मी सांगितलं, पापरहित.

तत्र मे संशयो ह्यस्ति शृणु त्वं सात्त्वतां पते । यद्राश्यां यद्रा शिभागा ह्यधिकाः संति यावता ॥ ३,४.

माझ्या मनात याबद्दल शंका आहे; सत्त्वप्रधानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, ऐक—प्रत्येक एकत्रित अवस्थेत, किती प्रमाणात भाग जास्त असतात?

तावता व्यवहारः स्यात्क्षीरनीरमिव प्रभो । श्रुत्वा स गरुडेनोक्तं भगवान्पुरुषोत्तमः ॥ ३,४.

जितकं जास्त, तितकाच फरक असतो, जसं दूध आणि पाणी वेगळं ओळखता येतं, प्रभो. हे गरुडाने विचारल्यावर, भगवंत परमेश्वर—

उवाच पर मप्रीत्या संस्तुवन् गरुडं हरिः । श्रीकृष्ण उवाच । रजोराश्या तमोराश्या सत्त्वराश्यधिका सदा ॥ ३,४.

—खूप प्रेमाने गरुडाचं कौतुक करत म्हणाले. श्रीकृष्ण म्हणाले: रजाच्या आणि अंधाराच्या एकत्रित अवस्थेत, सत्त्वाचा भाग नेहमीच जास्त असतो.

मिश्रितं चापि पक्षीन्द्र न सत्तवमिति कीर्त्यते । रजोराशिस्तमोराशिरित्येवं विबुधा विदुः ॥ ३,४.

पक्षीराज, जेव्हा ते मिसळलेलं असतं, तेव्हा त्याला सत्त्व असं म्हणत नाहीत; ज्ञानी लोक त्याला रजाचा किंवा अंधाराचा समूह असंच ओळखतात.

विषं तु चरुदुग्धस्थं विषमित्युच्यते यथा । एवं मयोक्ता गरुड गुणानां निजसंस्थितिः ॥ ३,४.

जसं सुंदर दुधात विष असेल तरी त्याला विषच म्हणतात, तसंच, गरुड, मी गुणांची खरी स्थिती सांगितली आहे.

साम्यावस्थां गुणानां च शृण्विदानीं खगेश्वर । राशीकृताच्च रजसः जन्यं यच्च कगेश्वर ॥ ३,४.

आता, पक्षीराज, गुणांच्या समत्वावस्थेबद्दल ऐक, आणि रजाच्या समूहापासून काय निर्माण होतं, तेही ऐक.

महत्तत्त्वे प्रविष्टं च यद्रजः परिकीर्तितम् । प्रलये समनुप्राप्ते महत्तत्त्वे स्थितं रजः ॥ ३,४.

जे रज महत्तत्त्वात प्रवेश करतं असं सांगितलं जातं, प्रलयाच्या वेळी ते रज महत्तत्त्वातच स्थिर राहतं.

द्वादशांशेन तु ह्यद्धा विभक्तं भवतिं प्रभो । राशीभूते हि सत्त्वे तु दशभागेन मिश्रितम् ॥ ३,४.

प्रभो, ते बारा भागांत विभागलं जातं; आणि जेव्हा सत्त्व एकत्र असतं, तेव्हा त्यात दहाव्या भागाने मिसळलेलं असतं.

सम्यक्भवति पक्षीन्द्र तथैकांशेन चाण्डज । तमोराश्या मिश्रितं च भवत्येव न संशयः ॥ ३,४.

हे अगदी योग्य आहे, पक्षीराज, आणि एका भागाने, अंडजात, ते अंधाराच्या समूहात मिसळलेलं असतं—यात काहीच शंका नाही.

अन्येनैकेन भागेन रजोराश्या खगेश्वर । मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नान्यथा क्वचित् ॥ ३,४.

पक्षीराज, दुसऱ्या एका भागाने ते रजाच्या समूहात मिसळलेलं असतं; हे असंच समजावं, कधीही वेगळं नाही.

गुणत्रयेपि भगवान्महत्तत्त्वस्य चाण्डज । एवं लयस्तु ज्ञातव्यो हृदि तत्त्वार्थवोदिभिः ॥ ३,४.

अंडजात, गुणत्रय आणि महत्तत्त्व यांच्या विलयनाची समज अशीच असावी, जी हृदयाने सत्य जाणणाऱ्यांना कळते.

एवं गुणत्रयाणां च मिश्रितत्त्वात्खगेश्वर । गुणसाम्यमिति प्राहुरेवं जानीहि वै खग ॥ ३,४.

पक्षीराज, गुणत्रयांच्या आपापसात मिसळण्यामुळेच त्याला गुणसाम्य असं म्हणतात; हे नक्की समज, पक्षी.