गरुडपुराणम्

रुद्रे स्थितो रुद्रसंज्ञो न रुद्रस्तु हरिः स्वयम् । विष्णुरेव हरिः साक्षात्तावुभौन हरी स्मृतौ ॥ ३,४.

हरि रुद्रामध्ये, रुद्र नावाने आहे, पण रुद्र हा हरि स्वतः नाही; विष्णुच हरि आहे, आणि दोघांनाही स्मृतीमध्ये हरि म्हणतात.

आविष्टरूपौ विज्ञेयौ ब्रह्मरुद्राभिधायकौ । एवं ज्ञात्वा मोक्षमेति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३,४.

ब्रह्मा आणि रुद्र, ही नावे ज्यांनी घेतली आहेत, ती प्रवेश केलेली रूपे आहेत असे समजावे; असे समजूनच मोक्ष मिळतो, अन्यथा कधीच नाही.

विष्णुब्रह्मादिरूपाणामैक्यं जानन्ति ये द्विजाः । ते यान्ति नरकं घोरं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ३,४.

जे द्विज विष्णु, ब्रह्मा आणि इतरांच्या रूपांचे एकत्व मानतात, ते भयंकर नरकात जातात, जिथून परत येणे नाही.

गुणत्रयं प्रविष्टस्तु पुरुषो हरिरव्ययः । कार्योन्मुखं यथा भूयात्क्षोभयामास वै तथा ॥ ३,४.

अक्षय पुरुष हरि तीन गुणांमध्ये प्रवेश करतो; आणि कार्यासाठी त्याने ते गुण हलवले.

जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद्गुणत्रयात् । गुणत्रये विद्यमानाद्भागादेव न संशयः ॥ ३,४.

भगवंताच्या त्या गुणांच्या हालचालीमुळे महत्त्वत्त्व निर्माण झाले; हे गुणत्रयाच्या विभागामुळेच झाले, यात शंका नाही.

महतो ब्रह्मवायू च जज्ञाते खाभिमानिनौ । तस्य संवत्सरात्पश्चाद्यमलौ संबभूवतुः ॥ ३,४.

महान ब्रह्मा आणि वायू, जे आकाशतत्त्वाचा अभिमान बाळगणारे होते, त्यांच्यापासून वर्षभरानंतर जुळे जन्मले.

रजः प्रधानं यत्तत्वं महत्तत्तवमितीरितम् । सर्गं त्विमं विजानीयाद्गुणवैषम्यनामकम् ॥ ३,४.

राजस प्रधान असलेले तत्त्व हेच महत्तत्त्व म्हणतात. या सृष्टीला गुणांच्या असमानतेमुळे असे नाव पडले आहे, हे जाणून ठेव.

गरुड उवाच । महत्तत्तवस्वरूपस्य ज्ञानार्थं देवकीसुत । त्वयोक्ता गुणवैषम्यनामिका सृष्टिरुत्तमा ॥ ३,४.

गरुड म्हणाला: महत्तत्त्वाचे स्वरूप समजण्यासाठी, देवकीपुत्रा, तू गुणांच्या असमानतेने ओळखली जाणारी ही श्रेष्ठ सृष्टी सांगितलीस.

गुणवैषम्यशब्दार्थं मम ब्रूहि महाप्रभो । श्रीकृष्ण उवाच । गुणवैषम्यशब्दार्थज्ञापनाय खगेश्वर ॥ ३,४.

महाप्रभो, 'गुणवैषम्य' या शब्दाचा अर्थ मला सांग. श्रीकृष्ण म्हणाले: 'गुणवैषम्य' या शब्दाचा अर्थ सांगण्यासाठी, हे पक्षीराज—

अपिक्षितं च तत्रादौ गुणसाम्यं न संशयः । सम्यग्ज्ञापयितुं तत्र खादौ तावत्स्वगेश्वर ॥ ३,४.

सृष्टीच्या प्रारंभी गुणांची समता होती, यात शंका नाही. हे नीट सांगण्यासाठी, सुरुवातीला, हे पक्षीराज—

राशिभूतं गुणानां तु दर्शयिष्ये स्थितिं च वै । राशीभूतस्य तसमः सकाशाद्विनतासुत ॥ ३,४.

गुण एकत्र आले असता त्यांची स्थिती आणि त्यांचा स्वरूप मी तुला दाखवतो, हे विनतेचे पुत्र.

राशीभूतं रजो ज्ञेयन्द्विगुणं तत्तु नान्यथा । राशीभूतस्य रजसः सकाशाद्विनतासुत ॥ ३,४.

एकत्र झालेला रजोगुण नेहमी दुहेरी असतो, हे जाण. आणि त्या एकत्र रजोगुणापासून, हे विनतेचे पुत्र—

राशीभूतं तथा सत्त्वं द्विगुणं समुदाहृतम् । मूलप्रकृतिजा ह्येते न मूला प्रकृतिः स्मृता ॥ ३,४.

त्याचप्रमाणे, एकत्र झालेला सत्त्वगुणही दुहेरी आहे असे सांगितले जाते. हे सर्व मूळ प्रकृतीपासून उत्पन्न झाले आहेत, पण मूळच प्रकृती म्हणत नाहीत.

यतः प्रकृतिरूपाणां परिच्छेदो न विद्यते । अतः प्रकृतिजा ज्ञेया न मूलास्ते खगेश्वर ॥ ३,४.

कारण प्रकृतीच्या रूपांना मर्यादा नाही, म्हणून प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले हे मूळ नाहीत, हे पक्षीराज.

एवं तव गुणानाञ्च परिमाणं खगेश्वर । उक्तं स्वरूपं तेषां तु तव सम्यक्खगेश्वर ॥ ३,४.

अशा प्रकारे, हे पक्षीराज, गुणांचे प्रमाण तुला सांगितले. त्यांचे स्वरूपही तुला नीट समजावले.

तत्र राशित्रये सत्त्वं केवलं समुदाहृतम् । रजस्तमोभ्यां गरुड ह्यविमिश्रं ह्यतस्तु तत् ॥ ३,४.

त्या तिन्ही एकत्रित अवस्थेत केवळ सत्त्वगुण सांगितला आहे; पण, हे गरुड, तो रज आणि तम या दोन्हीपासून वेगळा आहे.

केवलं सत्त्वमित्युक्तं न तु श्रेष्ठत्वतः प्रभो । सृष्टिकाले केवलं स्यात्प्रलये मिश्रितं भवेत् ॥ ३,४.

तो केवळ सत्त्वगुण आहे असे म्हटले जाते, श्रेष्ठत्वामुळे नाही, हे प्रभो; सृष्टीच्या वेळी तो शुद्ध असतो, पण प्रलयाच्या वेळी तो मिश्रित होतो.

सर्वदाप्यविमिश्रं च सत्त्वराशिं खगेश्वर । सर्वदापि विमिश्रं च सत्त्वराशिं द्विजोत्तम ॥ ३,४.

नेहमीच, हे पक्षीराज, सत्त्वगुणाचा समूह शुद्ध असतो; तरीही, हे श्रेष्ठ द्विज, तो नेहमीच मिश्रितही असतो.

ये विजानन्ति ते सर्वे विशन्ति ह्यधरं तमः । रजस्तमोगुणौ वीन्द्र इतराभ्यां विमिश्रितौ ॥ ३,४.

जे जाणतात ते सर्व अधःतमामध्ये प्रवेश करतात; रज आणि तम हे दोन्ही गुण, हे पक्षीराज, इतर दोन गुणांमध्ये मिसळलेले असतात.

सृष्टौ प्रलयकालेपि मिश्रावेव खगेश्वर । राशिभूतेपि रजसि रजोभागाच्छताधिकम् ॥ ३,४.

सृष्टीच्या किंवा प्रलयाच्या काळातही, हे पक्षीराज, हे गुण मिसळलेलेच असतात; एकत्र रजोगुणात, रजाचा भाग शंभरपट अधिक असतो.

सत्त्वं च मिश्रितं ज्ञेयं नान्यथा पक्षिसत्तम । रजसः शतभागानां मध्ये तु विनतासुत ॥ ३,४.

सत्त्वगुण नेहमीच मिश्रित असतो, हे श्रेष्ठ पक्षी, हे जाण. रजाच्या शंभर भागांमध्ये, हे विनतेचे पुत्र—

य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं तमः । राशिभूतेपि रजसि मिश्रितं परिकीर्तितम् ॥ ३,४.

जो एक भाग सांगितला आहे, तोच तमोगुणाचे प्रमाण आहे; एकत्र रजोगुणातही तो मिसळलेला असतो असे म्हटले आहे.

रजोराशिस्थितिस्त्वेवं तात व्याप्तं तमोगुणैः । राशिभूतेपि तमसि सत्त्वं च विनतासुत ॥ ३,४.

अशा प्रकारे, प्रिय, रजोगुणाचा समूह तमोगुणांनी व्यापलेला असतो; आणि एकत्र तमोगुणातही, हे विनतेचे पुत्र, सत्त्वगुण असतो.

तमः सकाशाद्गरुड दशभागाधिकेन च । मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नात्र संशयः ॥ ३,४.

गरुड, अंधारापासून जेव्हा त्यात दहाव्या भागापेक्षा थोडं जास्त मिसळलं जातं, तेव्हा असंच समजावं—यात काहीच शंका नाही.

तमसो दशभागानां मध्ये तु विनतासुत । य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं रजः ॥ ३,४.

विनता पुत्रा, अंधाराच्या दहा भागांमध्ये एक भाग वेगळा दाखवला, तर तोच रजाचा माप समजावं.

राशिभूतेपि तमसि मिश्रितं भवति ध्रुवम् । तमोराशिस्थितिस्त्वेवं ज्ञातव्या पक्षिसत्तम ॥ ३,४.

अंधार एकत्र असतानाही, तो नेहमीच मिसळलेला असतो; म्हणून, पक्षीराज, अंधाराच्या एकत्र अवस्थेला असंच ओळखावं.

गरुड उवाच । रशिभूतेपि रजसि राशिभूते तमस्यपि । सत्त्वांशा ह्यधिकाः संतीत्येवमुक्तं मयानघ ॥ ३,४.

गरुड म्हणाले: रज एकत्र असो किंवा अंधार एकत्र असो, सत्त्वाचे भाग नेहमीच जास्त असतात—हे मी सांगितलं, पापरहित.

तत्र मे संशयो ह्यस्ति शृणु त्वं सात्त्वतां पते । यद्राश्यां यद्रा शिभागा ह्यधिकाः संति यावता ॥ ३,४.

माझ्या मनात याबद्दल शंका आहे; सत्त्वप्रधानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, ऐक—प्रत्येक एकत्रित अवस्थेत, किती प्रमाणात भाग जास्त असतात?

तावता व्यवहारः स्यात्क्षीरनीरमिव प्रभो । श्रुत्वा स गरुडेनोक्तं भगवान्पुरुषोत्तमः ॥ ३,४.

जितकं जास्त, तितकाच फरक असतो, जसं दूध आणि पाणी वेगळं ओळखता येतं, प्रभो. हे गरुडाने विचारल्यावर, भगवंत परमेश्वर—