गरुडपुराणम्

अनन्तांशैः संयुतत्वेपि तांश्च निरंशिनो भ्रान्तिदृष्ट्या वदन्ति । तस्मात्परा (रमा) णोः परमाणुत्वमस्ति तदंशानां विनतागर्भजात ॥ ३,३.

अगणित भागांनी युक्त असूनही काहीजण भ्रांतिदृष्टीमुळे त्यांना निरवयवी म्हणतात. म्हणून, हे विनतेचे पुत्र, श्रेष्ठ कणाला आणि त्याच्या भागांनाही कणत्व असते.

परा (रमा) णूनामेकदेशे खगेन्द्र तन्नो संति प्राणिनां राशयश्च । प्रत्येकश संति रूपा हरेश्च ह्यतश्च तत्परमाणोरणीयः ॥ ३,३.

श्रेष्ठ कणांमध्ये, हे खगेंद्रा, एका ठिकाणी जीवांचे समूह असतात. प्रत्येकाचे स्वतःचे रूप असते आणि हरीचेही तसेच रूप असते; म्हणून श्रेष्ठ कण अत्यंत सूक्ष्म आहे.

यो वा त्वणीयान्परमस्य विष्णोः स एव रूपो महतो महीयान् । तेषामन्योन्यं न विशेषोस्ति कश्चिदचिन्त्यरूपे च विचिन्तनीयः ॥ ३,३.

जो अत्यंत सूक्ष्म आहे तोच परम विष्णूचे रूप आहे, आणि ते रूप अत्यंत मोठेही आहे. त्यांच्यात परस्पर भेद नाही, पण हे अचिंत्य रूप मनन करावे.

कालकोटिविहीनत्वं कालानन्त्यं विदुर्बुधाः । देशकोटिविहीनत्वं देशानन्त्यं विदुर्बुधाः ॥ ३,३.

काळाची सीमा नसणे म्हणजे काळाचे अनंतत्व, हे ज्ञानी लोक जाणतात. देशाची सीमा नसणे म्हणजे देशाचे अनंतत्व, हेही ज्ञानी लोक जाणतात.

गुणानामप्रमेयत्वे गुणानन्त्यं विदुर्बुधाः । आनन्त्यं त्रिविधं नित्यं हरेर्नान्यस्य कस्यचित् ॥ ३,३.

गुणांची मोजणी करता येत नाही, हेच गुणांचे अनंतत्व आहे, असे ज्ञानी लोक मानतात. हे त्रिविध अनंतत्व फक्त हरितच शाश्वत आहे, दुसऱ्या कोणातही नाही.

तस्य सर्वस्वरूपेषु चानन्त्यं तु त्रिलक्षणम् । तथापि देशतस्तस्य परिच्छेदोपि युज्यते ॥ ३,३.

त्याच्या सर्व रूपांमध्ये हे त्रिविध अनंतत्व असते. तरीही, त्याला देशाने मर्यादा येऊ शकते.

परिच्छेदस्तथा व्याप्तेरेकरूपेपि युज्यते । तस्याचिन्त्याद्भुतैश्वर्यं व्यवहारार्थमेव च ॥ ३,३.

व्याप्तीची मर्यादा एकाच रूपातही येऊ शकते. त्याचे अचिंत्य, अद्भुत ऐश्वर्य हे व्यवहारासाठीच आहे.

गुणतः कालतश्चैव परिच्छेदो न कुत्रचित् । व्याप्तत्वं देशतो ह्यस्ति सर्वभूतेषु यद्यापि ॥ ३,३.

गुण किंवा काळ यांच्या मर्यादा कुठेही नाहीत; जरी सर्व जीवांमध्ये व्यापलेपण असले तरीही.

न च भेदः क्वचित्तस्य ह्यणुमात्रेपि युज्यते । तथापि विद्यतेणुत्वं तस्मादैश्वर्ययोगतः ॥ ३,३.

त्यात कुठेही, अगदी लहानात लहान भागातही, भेद नाही; तरीही ऐश्वर्याच्या शक्तीमुळे लहानपण असते.

तस्माद्विद्ध्यवतारार्थं व्याप्तत्वं चापि भण्यते । यत्तस्य व्यापकं रूपं परं नारायणं विदुः ॥ ३,३.

म्हणून अवताराच्या हेतूसाठी व्यापलेपण सांगितले जाते; त्याचे जे सर्वत्र व्यापणारे रूप आहे, तेच परम नारायण म्हणून ओळखले जाते.

अतश्च परमाणूनां पार्थिवाऽनन्त्यवादिनाम् । भेदः परस्परं ज्ञेयस्तथेशस्य महात्मनः ॥ ३,३.

म्हणून पृथ्वीच्या कणांचे अनंतत्व मानणाऱ्यांमध्ये, त्या कणांमध्ये आणि परमेश्वरामध्येही भेद समजावा.

जडेशयोर्जडानां च जीवानां च परस्परम् । तथैव जडजीवानां नित्यं भेदो जडेशयोः ॥ ३,३.

जड आणि ईश्वर, जड आणि जिवंत, तसेच जड व जिवंत यांच्या सर्वांमध्ये, जड आणि ईश्वर यांचा भेद नेहमीच असतो.

पञ्च भेदा इमे नित्यं सर्वावस्थासु सर्वशः । एतादृश्यां तु मायायां वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ॥ ३,३.

हे पाच भेद सर्व अवस्थांमध्ये आणि सर्व प्रकारे नेहमीच असतात; अशा मायेमध्ये त्या शक्तिमानाने आपली शक्ती दाखवली.

पुरुषाख्यो हरिस्तस्मात्त्रिगुणानसृजत्प्रभुः ॥ ३,३.

म्हणून पुरुष नावाचा हरि, प्रभू, या तिघा गुणांची निर्मिती करतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४ श्रीकृष्ण उवाच । यथा ससर्ज भगवांस्त्रीन् गुणान्प्रकृतेस्तदा । लक्ष्मीस्त्रिरूपा संभूता श्रीर्भूर्दुर्गोति संज्ञिता ॥ ३,४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जेव्हा भगवंतांनी प्रकृतीतून तीन गुण निर्माण केले, तेव्हा लक्ष्मी तीन रूपांत प्रकट झाली — श्री, भू आणि दुर्गा या नावांनी ओळखली गेली.

सत्त्वाभिमानिनी श्रीस्तु भूर्देवी रजमानिनी । तमोभिमानिनी दुर्गा ह्येवमाहुर्मनीषिणः ॥ ३,४.

श्री ही सत्त्वगुणाशी, भूदेवी रजोगुणाशी आणि दुर्गा तमोगुणाशी संबंधित आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

अन्तरं न विजानीयाद्रूपाणां च परस्परम् । गुणानां चैव संबन्धाद्दुर्गादीनां खगेश्वर ॥ ३,४.

खगेश्वरा, दुर्गा आणि इतरांच्या गुणांच्या संबंधामुळे त्यांच्या रूपांमध्ये कोणताही भेद समजू नये.

अन्तरं ये विजानन्ति ते यान्त्यन्धन्तमः परम् । पुरुषस्तु त्रिरूपोभूद्विष्णुर्ब्रह्मा भवेतिसः ॥ ३,४.

जे त्यांच्या रूपांत भेद मानतात, ते घोर अंधकारात जातात; पण पुरुषाने तीन रूपे घेतली — विष्णु, ब्रह्मा, म्हणून त्याला तसे म्हणतात.

सत्त्वेन लोकान्वर्धयितुं विष्णुः साक्षाद्धरिः स्वयम् । सृष्टिं कर्तुं च रजसा ब्रह्मणि प्राविशद्धरिः ॥ ३,४.

सत्त्वगुणाने लोकांची वाढ व्हावी म्हणून विष्णु, म्हणजे हरि स्वतः, थेट त्या गुणात प्रवेश करतो; आणि सृष्टी करायला रजोगुणाने हरि ब्रह्मामध्ये प्रवेश करतो.

आद्यो ब्रह्मा स विज्ञेयो न तु साक्षाद्धरिः स्वयम् । तमसापि समान्हन्तुं रुद्रे च प्राविशद्धरिः ॥ ३,४.

तो पहिला ब्रह्मा ओळखावा, पण तो हरि स्वतः नाही; आणि तमोगुणाने संहार करायला हरि रुद्रामध्येही प्रवेश करतो.

रुद्रे स्थितो रुद्रसंज्ञो न रुद्रस्तु हरिः स्वयम् । विष्णुरेव हरिः साक्षात्तावुभौन हरी स्मृतौ ॥ ३,४.

हरि रुद्रामध्ये, रुद्र नावाने आहे, पण रुद्र हा हरि स्वतः नाही; विष्णुच हरि आहे, आणि दोघांनाही स्मृतीमध्ये हरि म्हणतात.

आविष्टरूपौ विज्ञेयौ ब्रह्मरुद्राभिधायकौ । एवं ज्ञात्वा मोक्षमेति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३,४.

ब्रह्मा आणि रुद्र, ही नावे ज्यांनी घेतली आहेत, ती प्रवेश केलेली रूपे आहेत असे समजावे; असे समजूनच मोक्ष मिळतो, अन्यथा कधीच नाही.

विष्णुब्रह्मादिरूपाणामैक्यं जानन्ति ये द्विजाः । ते यान्ति नरकं घोरं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ३,४.

जे द्विज विष्णु, ब्रह्मा आणि इतरांच्या रूपांचे एकत्व मानतात, ते भयंकर नरकात जातात, जिथून परत येणे नाही.

गुणत्रयं प्रविष्टस्तु पुरुषो हरिरव्ययः । कार्योन्मुखं यथा भूयात्क्षोभयामास वै तथा ॥ ३,४.

अक्षय पुरुष हरि तीन गुणांमध्ये प्रवेश करतो; आणि कार्यासाठी त्याने ते गुण हलवले.

जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद्गुणत्रयात् । गुणत्रये विद्यमानाद्भागादेव न संशयः ॥ ३,४.

भगवंताच्या त्या गुणांच्या हालचालीमुळे महत्त्वत्त्व निर्माण झाले; हे गुणत्रयाच्या विभागामुळेच झाले, यात शंका नाही.

महतो ब्रह्मवायू च जज्ञाते खाभिमानिनौ । तस्य संवत्सरात्पश्चाद्यमलौ संबभूवतुः ॥ ३,४.

महान ब्रह्मा आणि वायू, जे आकाशतत्त्वाचा अभिमान बाळगणारे होते, त्यांच्यापासून वर्षभरानंतर जुळे जन्मले.

रजः प्रधानं यत्तत्वं महत्तत्तवमितीरितम् । सर्गं त्विमं विजानीयाद्गुणवैषम्यनामकम् ॥ ३,४.

राजस प्रधान असलेले तत्त्व हेच महत्तत्त्व म्हणतात. या सृष्टीला गुणांच्या असमानतेमुळे असे नाव पडले आहे, हे जाणून ठेव.

गरुड उवाच । महत्तत्तवस्वरूपस्य ज्ञानार्थं देवकीसुत । त्वयोक्ता गुणवैषम्यनामिका सृष्टिरुत्तमा ॥ ३,४.

गरुड म्हणाला: महत्तत्त्वाचे स्वरूप समजण्यासाठी, देवकीपुत्रा, तू गुणांच्या असमानतेने ओळखली जाणारी ही श्रेष्ठ सृष्टी सांगितलीस.

गुणवैषम्यशब्दार्थं मम ब्रूहि महाप्रभो । श्रीकृष्ण उवाच । गुणवैषम्यशब्दार्थज्ञापनाय खगेश्वर ॥ ३,४.

महाप्रभो, 'गुणवैषम्य' या शब्दाचा अर्थ मला सांग. श्रीकृष्ण म्हणाले: 'गुणवैषम्य' या शब्दाचा अर्थ सांगण्यासाठी, हे पक्षीराज—