गरुडपुराणम्

जीवः सदा स्वल्पकर्तास्ति पूर्णः संसाररूपे दुः खरूपे च नित्यम् । विरुद्धयोश्चानयोरैक्यमाहुरीशस्य मायावशतो मायिनश्च ॥ ३,३.

जीव नेहमीच मर्यादित कर्ता असतो आणि तो संसाररूपी व दुःखरूपी अवस्थेतच पूर्ण असतो. या दोन विरुद्ध गोष्टींची एकता ईश्वराच्या मायेच्या आणि जीवाच्या मायेच्या प्रभावामुळे घडते असे सांगितले जाते.

ये वैष्णवा वैष्णवदासवश्यास्तेषां द्रोहं सर्वदा संचरेद्यः । हरिप्रीतिस्तेन भवेन्न नित्यमानन्दवृद्धिस्तेन भवेन्न मुक्तौ ॥ ३,३.

जे विष्णूचे भक्त आहेत आणि विष्णूची सेवा करतात, त्यांच्याशी कधीही वैरभाव ठेवू नये; कारण अशा माणसाला हरिप्रीती मिळत नाही आणि मुक्तीत आनंदाची वाढही होत नाही.

मायी सदा मायिभृत्यस्तथापि भेदज्ञानान्निन्द्यते कार्यते च । तेनापि तेषां दुः खवृद्धिर्भवेच्च ह्यधं तमः पुनरावृत्तिहीनम् ॥ ३,३.

जीव नेहमीच ईश्वराचा दास असतो आणि ईश्वर मायेचा स्वामी असतो, तरीही भेदज्ञानामुळे जीव निंदेला आणि बंधनाला पात्र होतो. त्यामुळे त्याला दुःख वाढते आणि तो अंधकारात पडतो, जिथून परत येणे नाही.

खगेन्द्रातः प्रकृतिः सूक्ष्मरूपा सा नित्या सा सत्यभूता सदैव । एवं स्वयं कालवाय्वादिकानां परा (रमा)णवः सत्यरूपाश्च सन्ति ॥ ३,३.

खगेंद्रा, प्रकृती ही सूक्ष्म, शाश्वत आणि नेहमी खरी असते. तसेच काळ, वारा आणि इतरांमध्येही श्रेष्ठ कण हे सत्यस्वरूप असतात.

परा (माणू)नां लक्षणं वेदितव्यं ज्ञानेच्छुभिर्नान्यथा वेदितव्यम् । पदार्थानां पार्थिवानां खगेन्द्र विशेषाणां चरमाख्यो विशेषः ॥ ३,३.

श्रेष्ठ कणांचे गुणधर्म जाणून घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी ते समजून घ्यावे; अन्य मार्गाने ते समजत नाहीत. हे खगेंद्रा, पदार्थांमध्ये शेवटचा विशेष म्हणजे श्रेष्ठ कण असतो.

स एवः स्यात्परमाणुर्द्विजेन्द्र योन्त्योवि (व) शेषोवयवश्च स स्मृतः ॥ ३,३.

हे द्विजश्रेष्ठ, जो अंतिम विशेष आहे आणि जो सर्वात लहान भाग म्हणून ओळखला जातो, तोच श्रेष्ठ कण आहे.

गरुड उवाच । हे कृष्ण हे माधव सात्त्वतां पते पदार्थानां चरमांशः पराणु ॥ ३,३.

गरुड म्हणाला: हे कृष्ण, हे माधव, सात्त्वतांचा स्वामी, पदार्थांमध्ये शेवटचा भाग म्हणजे श्रेष्ठ कण आहे.

इति प्रोक्तं तत्र मे संशयोस्ति योन्त्यो विशेषः स तु नांशयुक्तः । यो ह्यंशयुक्तो न तु सोंत्यो विशेष एवं ममाभाति वचस्तु तथ्यम् ॥ ३,३.

असे सांगितले गेले, तरी मला शंका आहे: अंतिम विशेष हा निरवयवी असतो, पण ज्याला भाग आहेत तो अंतिम विशेष नाही. तुमचे बोलणे मला खरे असेच वाटते.

श्रीकृष्ण उवाच । य एव लोके संस्थिता मानुषास्तु विशेषाणां दर्शने शक्तियुक्ताः । तथापि ते यस्य चांशित्वमेव विशेषं वै नैव द्रष्टुं समर्थाः ॥ ३,३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जे लोक जगात आहेत आणि ज्यांना विशेष पाहण्याची शक्ती आहे, तरीही ज्याला भाग आहेत, त्यांना अंतिम विशेष पाहता येत नाही.

तमेवाहुश्चरमांशं विशेषं ये चैवमाहुर्मुनयस्तेन चान्ये । ये काणादा गौतमाद्याः खगेन्द्र निरंशकं परमाणुं वदन्ति ॥ ३,३.

जे ऋषी असे सांगतात, ते अंतिम भागालाच विशेष म्हणतात; आणि इतर, जसे कणाद, गौतम वगैरे, हे खगेंद्रा, श्रेष्ठ कणाला निरवयवी म्हणतात.

अनन्तांशैः संयुतत्वेपि तांश्च निरंशिनो भ्रान्तिदृष्ट्या वदन्ति । तस्मात्परा (रमा) णोः परमाणुत्वमस्ति तदंशानां विनतागर्भजात ॥ ३,३.

अगणित भागांनी युक्त असूनही काहीजण भ्रांतिदृष्टीमुळे त्यांना निरवयवी म्हणतात. म्हणून, हे विनतेचे पुत्र, श्रेष्ठ कणाला आणि त्याच्या भागांनाही कणत्व असते.

परा (रमा) णूनामेकदेशे खगेन्द्र तन्नो संति प्राणिनां राशयश्च । प्रत्येकश संति रूपा हरेश्च ह्यतश्च तत्परमाणोरणीयः ॥ ३,३.

श्रेष्ठ कणांमध्ये, हे खगेंद्रा, एका ठिकाणी जीवांचे समूह असतात. प्रत्येकाचे स्वतःचे रूप असते आणि हरीचेही तसेच रूप असते; म्हणून श्रेष्ठ कण अत्यंत सूक्ष्म आहे.

यो वा त्वणीयान्परमस्य विष्णोः स एव रूपो महतो महीयान् । तेषामन्योन्यं न विशेषोस्ति कश्चिदचिन्त्यरूपे च विचिन्तनीयः ॥ ३,३.

जो अत्यंत सूक्ष्म आहे तोच परम विष्णूचे रूप आहे, आणि ते रूप अत्यंत मोठेही आहे. त्यांच्यात परस्पर भेद नाही, पण हे अचिंत्य रूप मनन करावे.

कालकोटिविहीनत्वं कालानन्त्यं विदुर्बुधाः । देशकोटिविहीनत्वं देशानन्त्यं विदुर्बुधाः ॥ ३,३.

काळाची सीमा नसणे म्हणजे काळाचे अनंतत्व, हे ज्ञानी लोक जाणतात. देशाची सीमा नसणे म्हणजे देशाचे अनंतत्व, हेही ज्ञानी लोक जाणतात.

गुणानामप्रमेयत्वे गुणानन्त्यं विदुर्बुधाः । आनन्त्यं त्रिविधं नित्यं हरेर्नान्यस्य कस्यचित् ॥ ३,३.

गुणांची मोजणी करता येत नाही, हेच गुणांचे अनंतत्व आहे, असे ज्ञानी लोक मानतात. हे त्रिविध अनंतत्व फक्त हरितच शाश्वत आहे, दुसऱ्या कोणातही नाही.

तस्य सर्वस्वरूपेषु चानन्त्यं तु त्रिलक्षणम् । तथापि देशतस्तस्य परिच्छेदोपि युज्यते ॥ ३,३.

त्याच्या सर्व रूपांमध्ये हे त्रिविध अनंतत्व असते. तरीही, त्याला देशाने मर्यादा येऊ शकते.

परिच्छेदस्तथा व्याप्तेरेकरूपेपि युज्यते । तस्याचिन्त्याद्भुतैश्वर्यं व्यवहारार्थमेव च ॥ ३,३.

व्याप्तीची मर्यादा एकाच रूपातही येऊ शकते. त्याचे अचिंत्य, अद्भुत ऐश्वर्य हे व्यवहारासाठीच आहे.

गुणतः कालतश्चैव परिच्छेदो न कुत्रचित् । व्याप्तत्वं देशतो ह्यस्ति सर्वभूतेषु यद्यापि ॥ ३,३.

गुण किंवा काळ यांच्या मर्यादा कुठेही नाहीत; जरी सर्व जीवांमध्ये व्यापलेपण असले तरीही.

न च भेदः क्वचित्तस्य ह्यणुमात्रेपि युज्यते । तथापि विद्यतेणुत्वं तस्मादैश्वर्ययोगतः ॥ ३,३.

त्यात कुठेही, अगदी लहानात लहान भागातही, भेद नाही; तरीही ऐश्वर्याच्या शक्तीमुळे लहानपण असते.

तस्माद्विद्ध्यवतारार्थं व्याप्तत्वं चापि भण्यते । यत्तस्य व्यापकं रूपं परं नारायणं विदुः ॥ ३,३.

म्हणून अवताराच्या हेतूसाठी व्यापलेपण सांगितले जाते; त्याचे जे सर्वत्र व्यापणारे रूप आहे, तेच परम नारायण म्हणून ओळखले जाते.

अतश्च परमाणूनां पार्थिवाऽनन्त्यवादिनाम् । भेदः परस्परं ज्ञेयस्तथेशस्य महात्मनः ॥ ३,३.

म्हणून पृथ्वीच्या कणांचे अनंतत्व मानणाऱ्यांमध्ये, त्या कणांमध्ये आणि परमेश्वरामध्येही भेद समजावा.

जडेशयोर्जडानां च जीवानां च परस्परम् । तथैव जडजीवानां नित्यं भेदो जडेशयोः ॥ ३,३.

जड आणि ईश्वर, जड आणि जिवंत, तसेच जड व जिवंत यांच्या सर्वांमध्ये, जड आणि ईश्वर यांचा भेद नेहमीच असतो.

पञ्च भेदा इमे नित्यं सर्वावस्थासु सर्वशः । एतादृश्यां तु मायायां वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ॥ ३,३.

हे पाच भेद सर्व अवस्थांमध्ये आणि सर्व प्रकारे नेहमीच असतात; अशा मायेमध्ये त्या शक्तिमानाने आपली शक्ती दाखवली.

पुरुषाख्यो हरिस्तस्मात्त्रिगुणानसृजत्प्रभुः ॥ ३,३.

म्हणून पुरुष नावाचा हरि, प्रभू, या तिघा गुणांची निर्मिती करतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४ श्रीकृष्ण उवाच । यथा ससर्ज भगवांस्त्रीन् गुणान्प्रकृतेस्तदा । लक्ष्मीस्त्रिरूपा संभूता श्रीर्भूर्दुर्गोति संज्ञिता ॥ ३,४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जेव्हा भगवंतांनी प्रकृतीतून तीन गुण निर्माण केले, तेव्हा लक्ष्मी तीन रूपांत प्रकट झाली — श्री, भू आणि दुर्गा या नावांनी ओळखली गेली.

सत्त्वाभिमानिनी श्रीस्तु भूर्देवी रजमानिनी । तमोभिमानिनी दुर्गा ह्येवमाहुर्मनीषिणः ॥ ३,४.

श्री ही सत्त्वगुणाशी, भूदेवी रजोगुणाशी आणि दुर्गा तमोगुणाशी संबंधित आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

अन्तरं न विजानीयाद्रूपाणां च परस्परम् । गुणानां चैव संबन्धाद्दुर्गादीनां खगेश्वर ॥ ३,४.

खगेश्वरा, दुर्गा आणि इतरांच्या गुणांच्या संबंधामुळे त्यांच्या रूपांमध्ये कोणताही भेद समजू नये.

अन्तरं ये विजानन्ति ते यान्त्यन्धन्तमः परम् । पुरुषस्तु त्रिरूपोभूद्विष्णुर्ब्रह्मा भवेतिसः ॥ ३,४.

जे त्यांच्या रूपांत भेद मानतात, ते घोर अंधकारात जातात; पण पुरुषाने तीन रूपे घेतली — विष्णु, ब्रह्मा, म्हणून त्याला तसे म्हणतात.

सत्त्वेन लोकान्वर्धयितुं विष्णुः साक्षाद्धरिः स्वयम् । सृष्टिं कर्तुं च रजसा ब्रह्मणि प्राविशद्धरिः ॥ ३,४.

सत्त्वगुणाने लोकांची वाढ व्हावी म्हणून विष्णु, म्हणजे हरि स्वतः, थेट त्या गुणात प्रवेश करतो; आणि सृष्टी करायला रजोगुणाने हरि ब्रह्मामध्ये प्रवेश करतो.