गरुडपुराणम्

वीर्यस्वरूपी भगवान्वा सुदेवः सर्वत्र देशेपि च सर्वकाले । सर्वार्थवान्यदि न स्यात्खगेन्द्र तर्हीश्वरः पुरुषो नैव स स्यात् ॥ ३,३.

वासुदेव हे वीर्यस्वरूप असून सर्वत्र, सर्व ठिकाणी आणि सर्व काळात आहेत. जर तो सर्व गोष्टींचा आधार नसता, तर खगेंद्र, ईश्वर पुरुष म्हणून अस्तित्वातच राहिला नसता.

अचिन्त्यवीर्यैश्चिन्त्यवीर्यैर्द्विरूपः स्त्रीरूपमेकं पुरुषं तथा परम् । उभे रूपे वीर्यवती खगेन्द्र तयोरभेदश्चिन्तनीयो हि सम्यकू ॥ ३,३.

अकल्पनीय आणि कल्पनीय अशा दोन्ही शक्तींनी, परमात्मा दोन रूपे घेतो — एक स्त्रीरूप आणि एक पुरुषरूप. हे खगेंद्र, ही दोन्ही रूपे सामर्थ्यवान आहेत आणि त्यांचा खरा एकत्वभाव मनाशी धरावा.

स्त्रीरूपवान्यदि न स्यात्खर्गेद्रस्त्रीणां कथं प्रतिबिंबत्वमेव ॥ ३,३.

जर परमात्म्याजवळ स्त्रीरूपच नसते, तर मग, हे खगेंद्र, स्त्रियांचे प्रतिबिंब कसे निर्माण झाले असते?

स्त्रीरूपमस्माद्ब्रह्मजं (द्वास्तवं) चिन्तनीयं स्वरूपमेतन्नान्यथा चिन्तनीयम् । स्त्रीरूपवन्नैव विचिन्तनीयं नपुंसकं त्बस्य जन्यं हि विद्धि ॥ ३,३.

स्त्रीरूप हे ब्रह्मातूनच उत्पन्न होते; हेच त्याचे खरे स्वरूप मानावे, दुसरे काही नाही. ते नपुंसक म्हणून कधीही विचारू नये, कारण नपुंसक हे त्याचेच उत्पन्न आहे.

नपुंसकं नवैव स्वरूपभूतमतो हरौ नास्ति विचिन्तनीयम् । स्त्रीबिंबभूते हरिरूपे खगेन्द्र श्रीरूपमस्तीति विचिन्तनीयम् ॥ ३,३.

नपुंसक हे मूळ स्वरूप नाही; म्हणूनच, हरिमध्ये नपुंसकतेचा विचार करायचा नाही. जेव्हा हरि स्त्रीरूपाचे प्रतिबिंब घेतो, तेव्हा श्रीचे रूपच ध्यानात घ्यावे, हे खगेंद्र.

गरुड उवाच । स्त्रिया स्त्रियश्च संयोगं व्यर्थमहुर्मनीषिणः । स्त्रीरूपभूते विंबे तु स्त्रीरूपाः सन्ति सर्वदा ॥ ३,३.

गरुड म्हणाले: ज्ञानी लोक म्हणतात की स्त्री आणि स्त्री यांचा संयोग निष्फळ असतो; पण स्त्रीरूपाच्या प्रतिबिंबात मात्र नेहमी स्त्रीरूपे असतात.

स्थितौ तत्र निमित्तं च ब्रूहि कृष्ण मम प्रभो ॥ ३,३.

कृष्णा, माझ्या प्रभो, तिथे हे अस्तित्व कशामुळे आहे ते मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । स्त्रीबिंबभूतस्त्रीरूपे लक्ष्मीर्न स्यात्खगेश्वर । नित्यावियोगिनी देवी कथं स्यात्परमात्मनः ॥ ३,३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जर लक्ष्मी स्त्रीरूपाच्या प्रतिबिंबात नसती, हे खगेश्वर, तर ती देवी परमात्म्याशी कधीही अखंड जोडलेली कशी राहिली असती?

हरेरनन्तरूपाणां स्त्रीरूपाणां खगेश्वर । अनन्तानन्तरूपेण नित्यं शुश्रूषणे रता ॥ ३,३.

हरिच्या असंख्य रूपांमध्ये, हे खगेश्वर, स्त्रीरूपेही अनंत आहेत आणि त्या अनंत रूपांत ती नेहमी सेवा करण्यात मग्न असते.

अतो लक्ष्म्या वियोगस्तु शङ्कनीयः कथञ्चन । नारायणो नाम हरिः स्वतन्त्रः श्रिया विना नास्ति कदापि तार्क्ष्य । हरेर्मुकुन्दस्य पदारविन्दे शुश्रूषमाणा परमादरेण ॥ ३,३.

म्हणून लक्ष्मीपासून वेगळेपण कधीच शक्य नाही; नारायण, ज्याला हरि म्हणतात, तो श्रीशिवाय कधीही स्वतंत्र नाही, हे तार्क्ष्य. श्री अत्यंत आदराने मुकुंद हरिच्या चरणकमळांची सेवा करते.

हरिं विना श्रीरपि देशकाले नास्तीति मोक्षेच्छुभिरेव वेद्यम् । यस्यामधाद्वीर्यमनुक्षणं च सा मामिका चेन्द्रजाला त्मिकेति ॥ ३,३.

हरिविना श्री कोणत्याही काळात किंवा ठिकाणी अस्तित्वात नाही, हे केवळ मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांनीच जाणावे. ज्या व्यक्तीत ती क्षणोक्षणी आपली शक्ती ठेवते, तो माझाच आहे, आणि त्याच्यात अद्भुत सामर्थ्य असते.

वदन्ति ये असुरा मूढरूपा अधंमतः प्रविशन्त्येव सर्वे । माया नाम प्रकृतिस्त्वेमाहुः सुसूक्ष्मरूपा न तु चेन्द्रजालिका ॥ ३,३.

जे असुर मूढ आणि नीच बुद्धीचे असतात, ते सर्व अधोगतीला जातात. हीच प्रकृती 'माया' म्हणून ओळखली जाते; ती फार सूक्ष्म रूपाची आहे, केवळ जादू नाही.

तस्याभिमानः श्रीरिति वेदितव्यो वीर्याधानं तत्र तेषां च मेलः । कार्योन्मुखं मेलनं चाहुरार्या इतो रूपं नाहुराय्याश्च विष्णोः ॥ ३,३.

तिचा अभिमान 'श्री' म्हणून ओळखावा; तिथेच सामर्थ्य देणे आणि त्यांचा संयोग होतो. सज्जन लोक म्हणतात की हा संयोग कार्यासाठी असतो; पण हे विष्णूचे रूप तज्ञ लोक वेगळ्या अर्थाने घेत नाहीत.

सानादि नित्या सत्यरूपा च विष्णोर्मिथ्या रूपा सा कथं स्यात्खगेन्द्र । सत्या तनुः प्रकृतेस्तन्निगूढा सत्यत्वमाहुर्व्यवहारार्थरूपम् ॥ ३,३.

ती आदिहीन, नित्य आणि सत्यरूप आहे; मग ती विष्णूची खोटी रूप कशी असेल, हे खगेंद्र? तिचे शरीर खरे आहे, जरी ते प्रकृतीने लपलेले असले, तरी तिचे सत्यत्व व्यवहारासाठी आहे असे मानले जाते.

व्यवहाररूपा सत्यता चेत्प्रकृत्यास्तदा कथं स्याद्यदनादिभूता । अनादिनित्या यदि न स्यात्खगेन्द्र सुशूक्ष्मरूपेण न कारणं स्यात् ॥ ३,३.

जर सत्यत्व फक्त व्यवहारापुरतेच असेल, तर प्रकृती आदिहीन कशी राहील? जर ती आदिहीन आणि नित्य नसेल, हे खगेंद्र, तर ती सूक्ष्म कारण कधीच होऊ शकत नाही.

सूक्ष्मेण रूपेण च कारणं स्यात्तर्हि प्रपञ्चस्य च कारणं वद । अविद्याया वशतो विष्णुरेव नानारूपैर्दृश्यते विष्णुरेव ॥ ३,३.

ती आपल्या सूक्ष्म रूपाने कारण आहे; मग, या सृष्टीचे कारण कसे आहे ते सांग. अज्ञानाच्या प्रभावामुळे विष्णूच अनेक रूपांत दिसतो; प्रत्यक्षात तोच विष्णू आहे.

शास्त्रज्ञानान्नाशमेति ह्यविद्या न संशयो हरिणा चैक्यमेति । एवं ब्रूषे यदि वादत्खगेन्द्र वक्ष्येहं ते तत्र युक्तिं शृणु त्वम् ॥ ३,३.

शास्त्रज्ञानामुळे अज्ञान नष्ट होते, यात शंका नाही, आणि हरिसोबत एकत्व प्राप्त होते. जर तू असे म्हणतोस, हे खगेंद्र, तर मी त्याचे कारण तुला सांगतो; नीट ऐक.

सर्वज्ञरूपस्य हि मे मुरारेः कथं हरेर्घटते ह्यज्ञता च । सूर्ये यथा तमो नास्ति तथा नारायणे हरौ । अज्ञानं नास्ति पक्षीद्र कथं तत्वं ब्रवीष्यहो ॥ ३,३.

मी सर्वज्ञ मुरारीच्या रूपाचा आहे, तर मग माझ्यात अज्ञान कसे येईल? जसे सूर्याला अंधार नसतो, तसे नारायण, हरितही अज्ञान नसते, हे पक्षिराज; मग तू असे कसे म्हणतोस?

अतो नाहं ब्राह्मणस्त्वादिकालादुपाधिसंबन्धवशादज्ञताचेत् । सर्वज्ञोसौ कुत्र पक्षीन्द्र विष्णुरल्पज्ञजीवो ज्ञानशून्यश्च कुत्र ॥ ३,३.

म्हणूनच, अज्ञानामुळे मी आदिकाळापासून ब्राह्मण नाही; जर उपाधींच्या संबंधाने अज्ञान असेल. सर्वज्ञ विष्णू कुठे आणि अल्पज्ञ, अज्ञानयुक्त जीव कुठे, हे पक्षिराज?

विरुद्धयोश्चानयोः सर्वदैव कथं चैक्यं संवादिष्यन्ति वेदाः । देशे काले सर्वदा द्दुः खहीनो जगत्कर्ता पूर्णशक्तिः सदैव ॥ ३,३.

या दोन विरुद्ध गोष्टींमध्ये एकता कशी असू शकते, कारण वेद नेहमीच त्यांना विरुद्धच सांगतात. कुठल्याही ठिकाणी किंवा काळात, जगाचा कर्ता नेहमीच पूर्ण शक्तीमान आणि दुःखरहित असतो.

जीवः सदा स्वल्पकर्तास्ति पूर्णः संसाररूपे दुः खरूपे च नित्यम् । विरुद्धयोश्चानयोरैक्यमाहुरीशस्य मायावशतो मायिनश्च ॥ ३,३.

जीव नेहमीच मर्यादित कर्ता असतो आणि तो संसाररूपी व दुःखरूपी अवस्थेतच पूर्ण असतो. या दोन विरुद्ध गोष्टींची एकता ईश्वराच्या मायेच्या आणि जीवाच्या मायेच्या प्रभावामुळे घडते असे सांगितले जाते.

ये वैष्णवा वैष्णवदासवश्यास्तेषां द्रोहं सर्वदा संचरेद्यः । हरिप्रीतिस्तेन भवेन्न नित्यमानन्दवृद्धिस्तेन भवेन्न मुक्तौ ॥ ३,३.

जे विष्णूचे भक्त आहेत आणि विष्णूची सेवा करतात, त्यांच्याशी कधीही वैरभाव ठेवू नये; कारण अशा माणसाला हरिप्रीती मिळत नाही आणि मुक्तीत आनंदाची वाढही होत नाही.

मायी सदा मायिभृत्यस्तथापि भेदज्ञानान्निन्द्यते कार्यते च । तेनापि तेषां दुः खवृद्धिर्भवेच्च ह्यधं तमः पुनरावृत्तिहीनम् ॥ ३,३.

जीव नेहमीच ईश्वराचा दास असतो आणि ईश्वर मायेचा स्वामी असतो, तरीही भेदज्ञानामुळे जीव निंदेला आणि बंधनाला पात्र होतो. त्यामुळे त्याला दुःख वाढते आणि तो अंधकारात पडतो, जिथून परत येणे नाही.

खगेन्द्रातः प्रकृतिः सूक्ष्मरूपा सा नित्या सा सत्यभूता सदैव । एवं स्वयं कालवाय्वादिकानां परा (रमा)णवः सत्यरूपाश्च सन्ति ॥ ३,३.

खगेंद्रा, प्रकृती ही सूक्ष्म, शाश्वत आणि नेहमी खरी असते. तसेच काळ, वारा आणि इतरांमध्येही श्रेष्ठ कण हे सत्यस्वरूप असतात.

परा (माणू)नां लक्षणं वेदितव्यं ज्ञानेच्छुभिर्नान्यथा वेदितव्यम् । पदार्थानां पार्थिवानां खगेन्द्र विशेषाणां चरमाख्यो विशेषः ॥ ३,३.

श्रेष्ठ कणांचे गुणधर्म जाणून घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी ते समजून घ्यावे; अन्य मार्गाने ते समजत नाहीत. हे खगेंद्रा, पदार्थांमध्ये शेवटचा विशेष म्हणजे श्रेष्ठ कण असतो.

स एवः स्यात्परमाणुर्द्विजेन्द्र योन्त्योवि (व) शेषोवयवश्च स स्मृतः ॥ ३,३.

हे द्विजश्रेष्ठ, जो अंतिम विशेष आहे आणि जो सर्वात लहान भाग म्हणून ओळखला जातो, तोच श्रेष्ठ कण आहे.

गरुड उवाच । हे कृष्ण हे माधव सात्त्वतां पते पदार्थानां चरमांशः पराणु ॥ ३,३.

गरुड म्हणाला: हे कृष्ण, हे माधव, सात्त्वतांचा स्वामी, पदार्थांमध्ये शेवटचा भाग म्हणजे श्रेष्ठ कण आहे.

इति प्रोक्तं तत्र मे संशयोस्ति योन्त्यो विशेषः स तु नांशयुक्तः । यो ह्यंशयुक्तो न तु सोंत्यो विशेष एवं ममाभाति वचस्तु तथ्यम् ॥ ३,३.

असे सांगितले गेले, तरी मला शंका आहे: अंतिम विशेष हा निरवयवी असतो, पण ज्याला भाग आहेत तो अंतिम विशेष नाही. तुमचे बोलणे मला खरे असेच वाटते.

श्रीकृष्ण उवाच । य एव लोके संस्थिता मानुषास्तु विशेषाणां दर्शने शक्तियुक्ताः । तथापि ते यस्य चांशित्वमेव विशेषं वै नैव द्रष्टुं समर्थाः ॥ ३,३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जे लोक जगात आहेत आणि ज्यांना विशेष पाहण्याची शक्ती आहे, तरीही ज्याला भाग आहेत, त्यांना अंतिम विशेष पाहता येत नाही.