गरुडपुराणम्

दैत्यादिकान्दुः खमतीन्ह यस्मात्तमस्यन्धेसर्वदा चित्स्वरूपी । तस्मादाहुर्दुः स्वरूपी हरिस्त्वं दुः खस्वरूपात्त्वं च दुः खी हरे त्वम् ॥ ३,२.

कारण तू नेहमी दैत्य वगैरे यांचे दुःख दूर करतोस आणि अज्ञानरूपी अंधकारात चैतन्यस्वरूप आहेस, म्हणून तुला आनंदस्वरूप म्हणतात, हे हरि; तू दुःख दूर करणारा आहेस, हे हरि.

उत्तिष्ठ नारायण वासुदेव ह्युत्तिष्ठ कृष्णाच्युत माधवेति । उत्तिष्ठ वैकुण्ठ दयार्द्रमूर्ते उत्तिष्ठ लक्ष्मीश नमोनमस्ते ॥ ३,२.

उठा नारायण, वासुदेव; उठा कृष्ण, अच्युत, माधव. उठा वैकुंठ, दयाळू मूर्ती; उठा लक्ष्मीचे स्वामी, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

उत्तिष्ठ मध्वेश सरस्वतीश उत्तिष्ठ रुद्रेश तथांबिकेश । उत्तिष्ठ चन्द्रेश तथा शचीश विप्रेश भक्तेश गवेश नित्यम् ॥ ३,२.

उठा माध्वेश, सरस्वतीचे स्वामी; उठा रुद्रेश, अंबिकेचे स्वामी. उठा चंद्रेश, शचीचे स्वामी, विप्रांचे स्वामी, भक्तांचे स्वामी, गायींचे स्वामी, नेहमीच.

शास्त्रप्रियोत्तिष्ठ ऋचि प्रियस्त्वं यजुः प्रियोत्तिष्ठ निदानमूर्ते । सामप्रियस्त्वं च तथा मुरारे अथर्ववेदप्रिय सर्वदा त्वम् ॥ ३,२.

शास्त्रप्रिय, उठ! ऋग्वेद तुला आवडतो, यजुर्वेदाचा मूर्तरूप म्हणून तू प्रिय आहेस, उठ! सामवेदालाही तू आवडतोस, मुरारी, आणि अथर्ववेदालाही तू नेहमीच प्रिय आहेस.

गद्यप्रियस्त्वं च पुराणमूर्ते स्तुतिप्रियोत्तिष्ठ विचित्रमूर्ते । सुगायनप्रीतिकरस्त्वमेव ह्युतिष्ठ शीघ्रं कमला पतिस्त्वम् ॥ ३,२.

तुला गद्य आवडते, प्राचीन मूर्ती, उठ! स्तुती आवडणाऱ्या विचित्र रूपा, तूच गोड गाण्याने आनंद देतोस, लवकर उठ, कमळेच्या पती!

एवं स्तुतो विष्णुरजः पुराणो ह्यतित्वरावानुत्थितो नित्यबद्धः ॥ ३,२.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, प्राचीन आणि आद्य विष्णू लगेच उठला, तो नेहमीच शाश्वत आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३ श्रीकृष्ण उवाच । बभूवेच्छा मम देवस्य विष्णोः स्रष्टुं सृज्यान्मोक्षयोग्यांश्च मोक्तुम् । इच्छाशक्तिः सर्वदैवास्ति विष्णोस्तथापि तद्व्याहरणं च लौकिकम् ॥ ३,३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मला, म्हणजे विष्णूला, सृष्टी करायची आणि मुक्तीसाठी पात्र असणाऱ्यांना मुक्त करायची इच्छा झाली. विष्णूकडे नेहमीच इच्छाशक्ती असते, पण तिचे वर्णन लोकसामान्य भाषेत केले जाते.

तदा हरिर्जगृहे लौकिकं च तमः पानं तेन रूपेण चक्रे । तद्रूपमाहुः प्राकृतं वै तदज्ञा ह्यन्धं तमः प्रविशन्त्येव सर्वे ॥ ३,३.

तेव्हा हरिने एक सामान्य रूप घेतले आणि त्या रूपाने अंधार पिऊन तोच व्यवहार केला. त्या रूपाला नैसर्गिक म्हणतात; जे अज्ञानात आहेत, ते सर्वजण त्या अंधारातच जातात.

अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः । पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात्पूर्णाः समुद्गताः ॥ ३,३.

महाविष्णूचे सर्व अवतार पूर्ण मानले गेले आहेत; आणि ते सर्वोच्च रूपही पूर्ण आहे, ज्यापासून सर्व पूर्ण रूपे उत्पन्न होतात.

परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः । न देशकालसामर्थ्यात्पारावर्यं कथञ्चन ॥ ३,३.

त्यांची श्रेष्ठता किंवा कनिष्ठता फक्त प्रकट होण्यातल्या फरकामुळे असते; देश, काळ किंवा सामर्थ्यामुळे कधीच फरक पडत नाही.

पूर्वरूपं च पूर्णं च पूर्णं पदवितारगम्? । रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ३,३.

पूर्वीचे रूपही पूर्ण आहे आणि ते पूर्ण रूप उच्च पदापर्यंत पसरते; ते रूप स्वतःमध्ये घेतल्यावर फक्त पूर्णत्वच उरते.

लौकिकव्यवहारोयं भूभारक्षपणादिकः । तस्य दृर्ष्टि विना नान्यो लयः कृष्णादिना क्वचित् ॥ ३,३.

भूतलावरील भार कमी करणे वगैरे हे सर्व लौकिक व्यवहार आहेत; त्याच्या दृष्टीशिवाय, कृष्ण किंवा इतर कुणीही कुठेही संहार करू शकत नाही.

तत्त्वे पीडा न कर्तव्या तया दुः खानि विन्दति । अत्यन्तपीडनात्तस्य रोगस्तस्य न संशयः ॥ ३,३.

खरं तर, त्रास देऊ नये; कारण त्यामुळे दुःख मिळते. खूप त्रास दिल्यास रोग होतो, यात शंका नाही.

ज्ञातव्यांशे तु पीडा तु कर्तव्या गुरुणा सह । तमन्तेवासिनं चाहुः स एव चु गुरुः स्मृतः ॥ ३,३.

ज्ञानाच्या दृष्टीने मात्र, त्रास गुरूंसोबतच द्यावा; तोच शिष्य म्हणतात आणि तोच गुरू म्हणून ओळखला जातो.

ये कुर्वन्ति हरेस्तत्त्वविचारं तु परस्परम् । तावेव गुरुशिष्यौ तु विनतानन्दसंयुत ॥ ३,३.

जे एकमेकांशी हरिच्या तत्त्वाचा विचार करतात, तेच खरे गुरू आणि शिष्य, आणि विनतेच्या आनंदात एकरूप झालेले असतात.

गुरुणापि समं हास्यं कर्तव्यं कुटिलं विना । हर्षामर्षयुतः शिष्यो गुरुः कौटिल्यसंयुतः ॥ ३,३.

गुरूंसोबतही हास्य करावे, पण वक्रपणा नको; शिष्याला आनंद आणि राग असतो, गुरूला मात्र वक्रपणा असतो.

उभौ तौ निरयं यातो यावदाचन्द्रतारकम् । साक्षाद्धरिः पुरुषः पिङ्गलाक्षः स्वमायायां गुणमय्यां महात्मा । स्वपौरुषेणैव सुमङ्गलेन अधात्तु वीर्यं भगवान्वीर्यवांश्च ॥ ३,३.

हे दोघेही, चंद्र-तारे अस्तित्वात असतील तोपर्यंत, नरकात जातात. प्रत्यक्ष हरि, पिंगट डोळ्यांचा पुरुष, आपल्या गुणमय मायेत, आपल्या शुभ सामर्थ्याने, स्वतःचे वीर्य दिले, कारण तो वीर्यवान आहे.

गरुड उवाच । वीर्यस्वरूपं ब्रूहि मे वासुदेव वीर्ये त्वदीये संशयो मे विभाति । किं वीर्यमीशस्य स्वरूपभूतं किं वा विभिन्नं वद साधु वेत्सि ॥ ३,३.

गरुड म्हणाला: वासुदेव, मला तुझे वीर्यस्वरूप सांग, तुझ्या वीर्यावर मला शंका आहे. प्रभूचे वीर्य त्याच्या स्वरूपातच आहे की वेगळे आहे, हे नीट सांग, कारण तुला सर्व माहीत आहे.

श्रीकृष्ण उवाच । यद्वीर्यमाधत्त हरिः स्वयं प्रभुर्मायाभिधायां विनतातनूज । तद्वीर्यमाहुर्नृहरेः स्वरूपं विपश्चितो निश्चिततत्त्वदर्शिनः ॥ ३,३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हरिने स्वतः विनतेच्या पुत्रासारख्या मायेत जे वीर्य दिले, तेच वीर्य नृहरिचे स्वरूप आहे, असं खरे तत्त्व जाणणारे ज्ञानी सांगतात.

भिन्नं तदाहुः प्राकृतमेव चाहुः स्वनाभिपद्मादिकवच्च बोध्यम् । नैतावता ज्ञानरूपस्य विष्णोर्न वीर्यहानिरिति चिन्तनीयम् ॥ ३,३.

काहीजण ते वेगळं म्हणतात, काहीजण ते नैसर्गिक म्हणतात, जसं त्याच्या नाभीच्या कमळासारखं समजावं. त्यामुळे विष्णूच्या ज्ञानस्वरूपाला किंवा वीर्याला काहीही हानी होत नाही, हे लक्षात ठेवावं.

वीर्यस्वरूपी भगवान्वा सुदेवः सर्वत्र देशेपि च सर्वकाले । सर्वार्थवान्यदि न स्यात्खगेन्द्र तर्हीश्वरः पुरुषो नैव स स्यात् ॥ ३,३.

वासुदेव हे वीर्यस्वरूप असून सर्वत्र, सर्व ठिकाणी आणि सर्व काळात आहेत. जर तो सर्व गोष्टींचा आधार नसता, तर खगेंद्र, ईश्वर पुरुष म्हणून अस्तित्वातच राहिला नसता.

अचिन्त्यवीर्यैश्चिन्त्यवीर्यैर्द्विरूपः स्त्रीरूपमेकं पुरुषं तथा परम् । उभे रूपे वीर्यवती खगेन्द्र तयोरभेदश्चिन्तनीयो हि सम्यकू ॥ ३,३.

अकल्पनीय आणि कल्पनीय अशा दोन्ही शक्तींनी, परमात्मा दोन रूपे घेतो — एक स्त्रीरूप आणि एक पुरुषरूप. हे खगेंद्र, ही दोन्ही रूपे सामर्थ्यवान आहेत आणि त्यांचा खरा एकत्वभाव मनाशी धरावा.

स्त्रीरूपवान्यदि न स्यात्खर्गेद्रस्त्रीणां कथं प्रतिबिंबत्वमेव ॥ ३,३.

जर परमात्म्याजवळ स्त्रीरूपच नसते, तर मग, हे खगेंद्र, स्त्रियांचे प्रतिबिंब कसे निर्माण झाले असते?

स्त्रीरूपमस्माद्ब्रह्मजं (द्वास्तवं) चिन्तनीयं स्वरूपमेतन्नान्यथा चिन्तनीयम् । स्त्रीरूपवन्नैव विचिन्तनीयं नपुंसकं त्बस्य जन्यं हि विद्धि ॥ ३,३.

स्त्रीरूप हे ब्रह्मातूनच उत्पन्न होते; हेच त्याचे खरे स्वरूप मानावे, दुसरे काही नाही. ते नपुंसक म्हणून कधीही विचारू नये, कारण नपुंसक हे त्याचेच उत्पन्न आहे.

नपुंसकं नवैव स्वरूपभूतमतो हरौ नास्ति विचिन्तनीयम् । स्त्रीबिंबभूते हरिरूपे खगेन्द्र श्रीरूपमस्तीति विचिन्तनीयम् ॥ ३,३.

नपुंसक हे मूळ स्वरूप नाही; म्हणूनच, हरिमध्ये नपुंसकतेचा विचार करायचा नाही. जेव्हा हरि स्त्रीरूपाचे प्रतिबिंब घेतो, तेव्हा श्रीचे रूपच ध्यानात घ्यावे, हे खगेंद्र.

गरुड उवाच । स्त्रिया स्त्रियश्च संयोगं व्यर्थमहुर्मनीषिणः । स्त्रीरूपभूते विंबे तु स्त्रीरूपाः सन्ति सर्वदा ॥ ३,३.

गरुड म्हणाले: ज्ञानी लोक म्हणतात की स्त्री आणि स्त्री यांचा संयोग निष्फळ असतो; पण स्त्रीरूपाच्या प्रतिबिंबात मात्र नेहमी स्त्रीरूपे असतात.

स्थितौ तत्र निमित्तं च ब्रूहि कृष्ण मम प्रभो ॥ ३,३.

कृष्णा, माझ्या प्रभो, तिथे हे अस्तित्व कशामुळे आहे ते मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । स्त्रीबिंबभूतस्त्रीरूपे लक्ष्मीर्न स्यात्खगेश्वर । नित्यावियोगिनी देवी कथं स्यात्परमात्मनः ॥ ३,३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जर लक्ष्मी स्त्रीरूपाच्या प्रतिबिंबात नसती, हे खगेश्वर, तर ती देवी परमात्म्याशी कधीही अखंड जोडलेली कशी राहिली असती?

हरेरनन्तरूपाणां स्त्रीरूपाणां खगेश्वर । अनन्तानन्तरूपेण नित्यं शुश्रूषणे रता ॥ ३,३.

हरिच्या असंख्य रूपांमध्ये, हे खगेश्वर, स्त्रीरूपेही अनंत आहेत आणि त्या अनंत रूपांत ती नेहमी सेवा करण्यात मग्न असते.