गरुडपुराणम्

वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः । तावन्ति हरिनामानि प्रियाणि च हरेः सदा ॥ ३,२.

द्विजांनी जितकी वेदातील अक्षरे उच्चारली जातात, तितकीच हरिची प्रिय नावे आहेत, जी नेहमी हरिला आवडतात.

मम स्वामी हरिर्नित्यं दासोहं सर्वदा हरेः । ब्रह्माद्या देवताः सर्वा गुरवो मे यथाक्रमम् ॥ ३,२.

हरि हा नेहमी माझा स्वामी आहे आणि मी नेहमी हरिचा दास आहे. ब्रह्मा पासून सर्व देवता माझे गुरू आहेत, योग्य क्रमाने.

एतेषां च हरिः स्वामी वेदे सर्वत्र गीयते । एवं जानंस्तु यो वेदान्संपठेत्स द्विजोत्तमः ॥ ३,२.

या सर्वांचा स्वामी हरि आहे आणि वेदात सर्वत्र त्याचे गुणगान केले जाते. असं जाणून जो वेद वाचतो, तोच खरा श्रेष्ठ द्विज आहे.

स वेदपाठको ज्ञेयस्तदन्ये वेदवादिनः । वेदभारभराक्रान्तः स वै ब्राह्मणगर्दभः ॥ ३,२.

तोच खरा वेद वाचणारा आहे; उरलेले फक्त वेद बोलणारे आहेत. जो फक्त वेदाच्या ओझ्यानेच दबला आहे, तो खरा ब्राह्मण-गाढव आहे.

ज्ञानाभिमानी वेदमानी उभौ तु परस्परं ह्यूचतुः सर्वदैव । जलं वेदो यत्र वासो मुरारेराचार्याणां संगदोषाद्द्विजानाम् ॥ ३,२.

ज्ञानाचा अभिमान असणारा आणि वेदाचा अभिमान असणारा, हे दोघे नेहमी एकमेकांशी वाद घालत असतात. जिथे वेद म्हणजे पाणी आणि मुरारिचे निवासस्थान, तिथे आचार्य आणि द्विजांच्या दोषामुळे गोंधळ निर्माण होतो.

महापराधाः संति लोके महात्मन्सहस्रशः शतशः कोटिशश्च । हरिश्च तान्क्षमते सर्वदैव नामत्रयस्मरणाद्वै कुपालुः ॥ ३,२.

हे महात्मा, जगात हजारो, शेकडो, कोट्यवधी मोठे पापे आहेत. पण हरि नेहमीच ती क्षमा करतो, कारण तो दयाळू आहे आणि त्याच्या तीन नावांचे स्मरण केल्याने तो क्षमा करतो.

सर्वापराधाद्रहितं दानमानैर्युक्तं सदा तारतम्याच्च हीनम् । दृष्ट्वापराधं तस्य विष्णुर्महात्मा हाहाकारं कुरुते क्रोधबुद्ध्या ॥ ३,२.

सर्व दोषांपासून मुक्त, नेहमी आदरयुक्त आणि अहंकाररहित दान — अशा दानात जर काही दोष दिसला, तर महात्मा विष्णू रागाने फारच अस्वस्थ होतो.

उत्तिष्ठ गोविन्द सुवेदवेद्य सोव्यात्कृताख्यो मयि सम्यक्प्रसीद । भो केशवोत्तिष्ठ सुखस्वरूप सृष्टौ व्यये वर्तयितुं समर्थः ॥ ३,२.

उठा गोविंदा, वेद जाणणारा, रक्षक, प्रसिद्ध असा — माझ्यावर सर्व प्रकारे कृपा करा. केशवा, उठा, आनंदस्वरूप, सृष्टी आणि संहार चालविण्यास समर्थ असा.

सृष्ट्वा ब्रह्माणं प्रेरयेत्पूज्यसृष्टौ सृष्ट्वा रुद्रं प्रेरयेत्संहृतौ च । प्राप्तव्ययोग्यान्ब्रह्मशेषादिदेवान्दृष्ट्वादृष्ट्वा देहि मोक्षं च सम्यक् ॥ ३,२.

ब्रह्मा निर्माण करून त्याला सृष्टीसाठी प्रवृत्त करतो; रुद्र निर्माण करून त्याला संहारासाठी प्रवृत्त करतो. ब्रह्मा, शेष आणि इतर देवता, दिसणारे आणि न दिसणारे, पाहून मला पूर्ण मुक्ती द्या.

हरे मुरारे स्वापहीनाद्य तिष्ठ कल्पा दिकानन्तरज्ञान (रं बुद्धि) (जान) हीनात् । सम्यग्दृष्ट्वा कर्मदृष्ट्या महात्मल्लंब्धं तमो दाहि दुः खस्वरूपम् ॥ ३,२.

हे हरि, मुरारि, आता एक कल्प झोप न करता उभे रहा; दिशांचे ज्ञान कमी होऊ देऊ नको. कर्मदृष्टीने योग्य पाहून, हे महात्मा, जे अंधकार दुःखरूपाने निर्माण झाले आहे, ते पूर्णपणे नष्ट करा.

दैत्यादिकान्दुः खमतीन्ह यस्मात्तमस्यन्धेसर्वदा चित्स्वरूपी । तस्मादाहुर्दुः स्वरूपी हरिस्त्वं दुः खस्वरूपात्त्वं च दुः खी हरे त्वम् ॥ ३,२.

कारण तू नेहमी दैत्य वगैरे यांचे दुःख दूर करतोस आणि अज्ञानरूपी अंधकारात चैतन्यस्वरूप आहेस, म्हणून तुला आनंदस्वरूप म्हणतात, हे हरि; तू दुःख दूर करणारा आहेस, हे हरि.

उत्तिष्ठ नारायण वासुदेव ह्युत्तिष्ठ कृष्णाच्युत माधवेति । उत्तिष्ठ वैकुण्ठ दयार्द्रमूर्ते उत्तिष्ठ लक्ष्मीश नमोनमस्ते ॥ ३,२.

उठा नारायण, वासुदेव; उठा कृष्ण, अच्युत, माधव. उठा वैकुंठ, दयाळू मूर्ती; उठा लक्ष्मीचे स्वामी, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

उत्तिष्ठ मध्वेश सरस्वतीश उत्तिष्ठ रुद्रेश तथांबिकेश । उत्तिष्ठ चन्द्रेश तथा शचीश विप्रेश भक्तेश गवेश नित्यम् ॥ ३,२.

उठा माध्वेश, सरस्वतीचे स्वामी; उठा रुद्रेश, अंबिकेचे स्वामी. उठा चंद्रेश, शचीचे स्वामी, विप्रांचे स्वामी, भक्तांचे स्वामी, गायींचे स्वामी, नेहमीच.

शास्त्रप्रियोत्तिष्ठ ऋचि प्रियस्त्वं यजुः प्रियोत्तिष्ठ निदानमूर्ते । सामप्रियस्त्वं च तथा मुरारे अथर्ववेदप्रिय सर्वदा त्वम् ॥ ३,२.

शास्त्रप्रिय, उठ! ऋग्वेद तुला आवडतो, यजुर्वेदाचा मूर्तरूप म्हणून तू प्रिय आहेस, उठ! सामवेदालाही तू आवडतोस, मुरारी, आणि अथर्ववेदालाही तू नेहमीच प्रिय आहेस.

गद्यप्रियस्त्वं च पुराणमूर्ते स्तुतिप्रियोत्तिष्ठ विचित्रमूर्ते । सुगायनप्रीतिकरस्त्वमेव ह्युतिष्ठ शीघ्रं कमला पतिस्त्वम् ॥ ३,२.

तुला गद्य आवडते, प्राचीन मूर्ती, उठ! स्तुती आवडणाऱ्या विचित्र रूपा, तूच गोड गाण्याने आनंद देतोस, लवकर उठ, कमळेच्या पती!

एवं स्तुतो विष्णुरजः पुराणो ह्यतित्वरावानुत्थितो नित्यबद्धः ॥ ३,२.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, प्राचीन आणि आद्य विष्णू लगेच उठला, तो नेहमीच शाश्वत आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३ श्रीकृष्ण उवाच । बभूवेच्छा मम देवस्य विष्णोः स्रष्टुं सृज्यान्मोक्षयोग्यांश्च मोक्तुम् । इच्छाशक्तिः सर्वदैवास्ति विष्णोस्तथापि तद्व्याहरणं च लौकिकम् ॥ ३,३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मला, म्हणजे विष्णूला, सृष्टी करायची आणि मुक्तीसाठी पात्र असणाऱ्यांना मुक्त करायची इच्छा झाली. विष्णूकडे नेहमीच इच्छाशक्ती असते, पण तिचे वर्णन लोकसामान्य भाषेत केले जाते.

तदा हरिर्जगृहे लौकिकं च तमः पानं तेन रूपेण चक्रे । तद्रूपमाहुः प्राकृतं वै तदज्ञा ह्यन्धं तमः प्रविशन्त्येव सर्वे ॥ ३,३.

तेव्हा हरिने एक सामान्य रूप घेतले आणि त्या रूपाने अंधार पिऊन तोच व्यवहार केला. त्या रूपाला नैसर्गिक म्हणतात; जे अज्ञानात आहेत, ते सर्वजण त्या अंधारातच जातात.

अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः । पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात्पूर्णाः समुद्गताः ॥ ३,३.

महाविष्णूचे सर्व अवतार पूर्ण मानले गेले आहेत; आणि ते सर्वोच्च रूपही पूर्ण आहे, ज्यापासून सर्व पूर्ण रूपे उत्पन्न होतात.

परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः । न देशकालसामर्थ्यात्पारावर्यं कथञ्चन ॥ ३,३.

त्यांची श्रेष्ठता किंवा कनिष्ठता फक्त प्रकट होण्यातल्या फरकामुळे असते; देश, काळ किंवा सामर्थ्यामुळे कधीच फरक पडत नाही.

पूर्वरूपं च पूर्णं च पूर्णं पदवितारगम्? । रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ३,३.

पूर्वीचे रूपही पूर्ण आहे आणि ते पूर्ण रूप उच्च पदापर्यंत पसरते; ते रूप स्वतःमध्ये घेतल्यावर फक्त पूर्णत्वच उरते.

लौकिकव्यवहारोयं भूभारक्षपणादिकः । तस्य दृर्ष्टि विना नान्यो लयः कृष्णादिना क्वचित् ॥ ३,३.

भूतलावरील भार कमी करणे वगैरे हे सर्व लौकिक व्यवहार आहेत; त्याच्या दृष्टीशिवाय, कृष्ण किंवा इतर कुणीही कुठेही संहार करू शकत नाही.

तत्त्वे पीडा न कर्तव्या तया दुः खानि विन्दति । अत्यन्तपीडनात्तस्य रोगस्तस्य न संशयः ॥ ३,३.

खरं तर, त्रास देऊ नये; कारण त्यामुळे दुःख मिळते. खूप त्रास दिल्यास रोग होतो, यात शंका नाही.

ज्ञातव्यांशे तु पीडा तु कर्तव्या गुरुणा सह । तमन्तेवासिनं चाहुः स एव चु गुरुः स्मृतः ॥ ३,३.

ज्ञानाच्या दृष्टीने मात्र, त्रास गुरूंसोबतच द्यावा; तोच शिष्य म्हणतात आणि तोच गुरू म्हणून ओळखला जातो.

ये कुर्वन्ति हरेस्तत्त्वविचारं तु परस्परम् । तावेव गुरुशिष्यौ तु विनतानन्दसंयुत ॥ ३,३.

जे एकमेकांशी हरिच्या तत्त्वाचा विचार करतात, तेच खरे गुरू आणि शिष्य, आणि विनतेच्या आनंदात एकरूप झालेले असतात.

गुरुणापि समं हास्यं कर्तव्यं कुटिलं विना । हर्षामर्षयुतः शिष्यो गुरुः कौटिल्यसंयुतः ॥ ३,३.

गुरूंसोबतही हास्य करावे, पण वक्रपणा नको; शिष्याला आनंद आणि राग असतो, गुरूला मात्र वक्रपणा असतो.

उभौ तौ निरयं यातो यावदाचन्द्रतारकम् । साक्षाद्धरिः पुरुषः पिङ्गलाक्षः स्वमायायां गुणमय्यां महात्मा । स्वपौरुषेणैव सुमङ्गलेन अधात्तु वीर्यं भगवान्वीर्यवांश्च ॥ ३,३.

हे दोघेही, चंद्र-तारे अस्तित्वात असतील तोपर्यंत, नरकात जातात. प्रत्यक्ष हरि, पिंगट डोळ्यांचा पुरुष, आपल्या गुणमय मायेत, आपल्या शुभ सामर्थ्याने, स्वतःचे वीर्य दिले, कारण तो वीर्यवान आहे.

गरुड उवाच । वीर्यस्वरूपं ब्रूहि मे वासुदेव वीर्ये त्वदीये संशयो मे विभाति । किं वीर्यमीशस्य स्वरूपभूतं किं वा विभिन्नं वद साधु वेत्सि ॥ ३,३.

गरुड म्हणाला: वासुदेव, मला तुझे वीर्यस्वरूप सांग, तुझ्या वीर्यावर मला शंका आहे. प्रभूचे वीर्य त्याच्या स्वरूपातच आहे की वेगळे आहे, हे नीट सांग, कारण तुला सर्व माहीत आहे.

श्रीकृष्ण उवाच । यद्वीर्यमाधत्त हरिः स्वयं प्रभुर्मायाभिधायां विनतातनूज । तद्वीर्यमाहुर्नृहरेः स्वरूपं विपश्चितो निश्चिततत्त्वदर्शिनः ॥ ३,३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हरिने स्वतः विनतेच्या पुत्रासारख्या मायेत जे वीर्य दिले, तेच वीर्य नृहरिचे स्वरूप आहे, असं खरे तत्त्व जाणणारे ज्ञानी सांगतात.