गरुडपुराणम्

न तं विना मातरिश्वा च वस्तुमन्योन्यमाप्तिः कालतो न्यूनता च । यदा महत्तत्त्वनि यामकोभूद्ब्रह्माण्डान्तस्थूलसृष्टौ महात्मा ॥ ३,२.

त्याच्याशिवाय वायूही अस्तित्वात राहू शकत नाही; एकमेकांशिवाय त्यांना काहीच मिळवता येत नाही, आणि काळातही न्यूनता येते. जेव्हा महत्त्वत्त्व प्रकट झाले, तेव्हा त्या ब्रह्मांडाच्या स्थूल सृष्टीत महात्मा ब्रह्मा जन्माला आला.

तदा वायुर्नाशकद्वै महात्मा बाह्ये सृष्टौ कालभेदेन चास्ति । सरस्वती भारती ब्रह्मणस्तु संवत्सरानन्तरं संबभूव ॥ ३,२.

त्या वेळी वायूला बाह्य सृष्टी निर्माण करता आली नाही; सृष्टी काळानुसार घडते. ब्रह्माच्या जन्मानंतर एक वर्षाने सरस्वती, भारती जन्माला आली.

यदा दशाब्दाः समतीता महात्मा तदा वायुः समभूल्लोकपूज्यः । किञ्चिन्न्यूनत्वं स्थूलसृष्टौ महात्मन्नैतावता वानयोः सौम्यहानिः ॥ ३,२.

दहा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, त्या वेळी वायू जन्माला आला आणि सर्व लोकांनी त्याचा सन्मान केला. स्थूल सृष्टीमध्ये थोडी न्यूनता असली तरी, त्यामुळे त्यांच्यातील श्रेष्ठतेला काहीही हानी होत नाही.

सरस्वती वत्सरात्संबभूव ह्यनन्तरं ब्रह्मणो जन्मकालात् । गिरः सकाशात्कालतो न्यूनतास्ति वायोस्तदा ह्यधमत्त्वे क्षतिः का ॥ ३,२.

सरस्वती ब्रह्माच्या जन्मानंतर एक वर्षाने जन्मली; तिच्या प्रकटतेपासून वायूला काळात न्यूनता येते. पण सौम्य असण्याने त्याला काय हानी आहे?

वायोरनन्तरं वाणी ह्यभूत्संवत्सरात्परम् । यावत्पश्चाज्जनिस्तावत्पूर्वदेहक्षयो भवेत् ॥ ३,२.

वायूनंतर वाणी जन्मली, एक वर्षाहून अधिक काळाने; नवीन जन्म घडत असताना, मागील देहाचा नाश होतोच.

शेषस्त्विन्द्रो रुद्र एते त्रयश्च समा ह्येते ज्ञानबलादिकेष्वपि तथापि तेषां कालतो न्यूनतास्ति कालोपि तेषां द्विव्येसहस्रवर्षम् ॥ ३,२.

शेष, इंद्र आणि रुद्र — हे तिघेही ज्ञानात आणि शक्तीत सारखेच आहेत, पण तरीही त्यांच्या काळामुळे त्यांच्यात थोडा फरक आहे; आणि त्यांचा काळ म्हणजे दोन हजार दिव्य वर्षे आहे.

अनन्तरुद्रो ब्रह्मवायू यथा वा तथा ज्ञेयो नैव हानिः स्वरूपे । स्थूलस्य सृष्टौ बाह्यसृष्टौ महात्मन्कालान्न्यूनत्वं स मया नैव चिन्त्यः ॥ ३,२.

अनंतरुद्र, ब्रह्मा किंवा वायू यांनाही असंच समजावं; त्यांच्या मूळ स्वरूपात काहीही कमीपणा नाही. स्थूल किंवा बाह्य सृष्टीच्या निर्मितीत, हे महात्मा, त्यांच्या काळातील कमीपणाचा विचार मी करत नाही.

तेषां सकाशाद्वारुणी पार्वती च सौपर्णीनाम्नी तिस्त्र एता महात्मन् । दशाब्देभ्योनन्तरं संबभूवुः सरस्वती भारतीवच्च बोध्या ॥ ३,२.

त्यांच्यापैकीच वारुणी, पार्वती आणि सौपर्णी या तीन महात्म्या उत्पन्न झाल्या. दहा वर्षांनंतर सरस्वती आणि भारतीही निर्माण झाल्या, हे असेच समजावे.

इन्द्रो वरो रुद्रभार्यादिकेभ्य एवं ज्ञानं सर्वदा देह्यमन्दम् । एवं ज्ञानं यस्य भवेच्च लोके स वै ज्ञानी वेदवेद्यः स एव ॥ ३,२.

इंद्र, वरुण आणि रुद्राच्या पत्नी व इतरांना नेहमीच हे ज्ञान पूर्णपणे द्यावे. ज्याच्याकडे असं ज्ञान असतं, तोच खरा ज्ञानी आणि वेद जाणणारा आहे.

न वै ज्ञानीत्यन्तरं यो न वेद स वेदवादी न च वेदपाठकः ॥ ३,२.

जो हा भेद ओळखत नाही, तो खरा ज्ञानी नाही, तो वेद बोलणारा किंवा वेद वाचणारा सुद्धा नाही.

वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः । तावन्ति हरिनामानि प्रियाणि च हरेः सदा ॥ ३,२.

द्विजांनी जितकी वेदातील अक्षरे उच्चारली जातात, तितकीच हरिची प्रिय नावे आहेत, जी नेहमी हरिला आवडतात.

मम स्वामी हरिर्नित्यं दासोहं सर्वदा हरेः । ब्रह्माद्या देवताः सर्वा गुरवो मे यथाक्रमम् ॥ ३,२.

हरि हा नेहमी माझा स्वामी आहे आणि मी नेहमी हरिचा दास आहे. ब्रह्मा पासून सर्व देवता माझे गुरू आहेत, योग्य क्रमाने.

एतेषां च हरिः स्वामी वेदे सर्वत्र गीयते । एवं जानंस्तु यो वेदान्संपठेत्स द्विजोत्तमः ॥ ३,२.

या सर्वांचा स्वामी हरि आहे आणि वेदात सर्वत्र त्याचे गुणगान केले जाते. असं जाणून जो वेद वाचतो, तोच खरा श्रेष्ठ द्विज आहे.

स वेदपाठको ज्ञेयस्तदन्ये वेदवादिनः । वेदभारभराक्रान्तः स वै ब्राह्मणगर्दभः ॥ ३,२.

तोच खरा वेद वाचणारा आहे; उरलेले फक्त वेद बोलणारे आहेत. जो फक्त वेदाच्या ओझ्यानेच दबला आहे, तो खरा ब्राह्मण-गाढव आहे.

ज्ञानाभिमानी वेदमानी उभौ तु परस्परं ह्यूचतुः सर्वदैव । जलं वेदो यत्र वासो मुरारेराचार्याणां संगदोषाद्द्विजानाम् ॥ ३,२.

ज्ञानाचा अभिमान असणारा आणि वेदाचा अभिमान असणारा, हे दोघे नेहमी एकमेकांशी वाद घालत असतात. जिथे वेद म्हणजे पाणी आणि मुरारिचे निवासस्थान, तिथे आचार्य आणि द्विजांच्या दोषामुळे गोंधळ निर्माण होतो.

महापराधाः संति लोके महात्मन्सहस्रशः शतशः कोटिशश्च । हरिश्च तान्क्षमते सर्वदैव नामत्रयस्मरणाद्वै कुपालुः ॥ ३,२.

हे महात्मा, जगात हजारो, शेकडो, कोट्यवधी मोठे पापे आहेत. पण हरि नेहमीच ती क्षमा करतो, कारण तो दयाळू आहे आणि त्याच्या तीन नावांचे स्मरण केल्याने तो क्षमा करतो.

सर्वापराधाद्रहितं दानमानैर्युक्तं सदा तारतम्याच्च हीनम् । दृष्ट्वापराधं तस्य विष्णुर्महात्मा हाहाकारं कुरुते क्रोधबुद्ध्या ॥ ३,२.

सर्व दोषांपासून मुक्त, नेहमी आदरयुक्त आणि अहंकाररहित दान — अशा दानात जर काही दोष दिसला, तर महात्मा विष्णू रागाने फारच अस्वस्थ होतो.

उत्तिष्ठ गोविन्द सुवेदवेद्य सोव्यात्कृताख्यो मयि सम्यक्प्रसीद । भो केशवोत्तिष्ठ सुखस्वरूप सृष्टौ व्यये वर्तयितुं समर्थः ॥ ३,२.

उठा गोविंदा, वेद जाणणारा, रक्षक, प्रसिद्ध असा — माझ्यावर सर्व प्रकारे कृपा करा. केशवा, उठा, आनंदस्वरूप, सृष्टी आणि संहार चालविण्यास समर्थ असा.

सृष्ट्वा ब्रह्माणं प्रेरयेत्पूज्यसृष्टौ सृष्ट्वा रुद्रं प्रेरयेत्संहृतौ च । प्राप्तव्ययोग्यान्ब्रह्मशेषादिदेवान्दृष्ट्वादृष्ट्वा देहि मोक्षं च सम्यक् ॥ ३,२.

ब्रह्मा निर्माण करून त्याला सृष्टीसाठी प्रवृत्त करतो; रुद्र निर्माण करून त्याला संहारासाठी प्रवृत्त करतो. ब्रह्मा, शेष आणि इतर देवता, दिसणारे आणि न दिसणारे, पाहून मला पूर्ण मुक्ती द्या.

हरे मुरारे स्वापहीनाद्य तिष्ठ कल्पा दिकानन्तरज्ञान (रं बुद्धि) (जान) हीनात् । सम्यग्दृष्ट्वा कर्मदृष्ट्या महात्मल्लंब्धं तमो दाहि दुः खस्वरूपम् ॥ ३,२.

हे हरि, मुरारि, आता एक कल्प झोप न करता उभे रहा; दिशांचे ज्ञान कमी होऊ देऊ नको. कर्मदृष्टीने योग्य पाहून, हे महात्मा, जे अंधकार दुःखरूपाने निर्माण झाले आहे, ते पूर्णपणे नष्ट करा.

दैत्यादिकान्दुः खमतीन्ह यस्मात्तमस्यन्धेसर्वदा चित्स्वरूपी । तस्मादाहुर्दुः स्वरूपी हरिस्त्वं दुः खस्वरूपात्त्वं च दुः खी हरे त्वम् ॥ ३,२.

कारण तू नेहमी दैत्य वगैरे यांचे दुःख दूर करतोस आणि अज्ञानरूपी अंधकारात चैतन्यस्वरूप आहेस, म्हणून तुला आनंदस्वरूप म्हणतात, हे हरि; तू दुःख दूर करणारा आहेस, हे हरि.

उत्तिष्ठ नारायण वासुदेव ह्युत्तिष्ठ कृष्णाच्युत माधवेति । उत्तिष्ठ वैकुण्ठ दयार्द्रमूर्ते उत्तिष्ठ लक्ष्मीश नमोनमस्ते ॥ ३,२.

उठा नारायण, वासुदेव; उठा कृष्ण, अच्युत, माधव. उठा वैकुंठ, दयाळू मूर्ती; उठा लक्ष्मीचे स्वामी, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

उत्तिष्ठ मध्वेश सरस्वतीश उत्तिष्ठ रुद्रेश तथांबिकेश । उत्तिष्ठ चन्द्रेश तथा शचीश विप्रेश भक्तेश गवेश नित्यम् ॥ ३,२.

उठा माध्वेश, सरस्वतीचे स्वामी; उठा रुद्रेश, अंबिकेचे स्वामी. उठा चंद्रेश, शचीचे स्वामी, विप्रांचे स्वामी, भक्तांचे स्वामी, गायींचे स्वामी, नेहमीच.

शास्त्रप्रियोत्तिष्ठ ऋचि प्रियस्त्वं यजुः प्रियोत्तिष्ठ निदानमूर्ते । सामप्रियस्त्वं च तथा मुरारे अथर्ववेदप्रिय सर्वदा त्वम् ॥ ३,२.

शास्त्रप्रिय, उठ! ऋग्वेद तुला आवडतो, यजुर्वेदाचा मूर्तरूप म्हणून तू प्रिय आहेस, उठ! सामवेदालाही तू आवडतोस, मुरारी, आणि अथर्ववेदालाही तू नेहमीच प्रिय आहेस.

गद्यप्रियस्त्वं च पुराणमूर्ते स्तुतिप्रियोत्तिष्ठ विचित्रमूर्ते । सुगायनप्रीतिकरस्त्वमेव ह्युतिष्ठ शीघ्रं कमला पतिस्त्वम् ॥ ३,२.

तुला गद्य आवडते, प्राचीन मूर्ती, उठ! स्तुती आवडणाऱ्या विचित्र रूपा, तूच गोड गाण्याने आनंद देतोस, लवकर उठ, कमळेच्या पती!

एवं स्तुतो विष्णुरजः पुराणो ह्यतित्वरावानुत्थितो नित्यबद्धः ॥ ३,२.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, प्राचीन आणि आद्य विष्णू लगेच उठला, तो नेहमीच शाश्वत आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३ श्रीकृष्ण उवाच । बभूवेच्छा मम देवस्य विष्णोः स्रष्टुं सृज्यान्मोक्षयोग्यांश्च मोक्तुम् । इच्छाशक्तिः सर्वदैवास्ति विष्णोस्तथापि तद्व्याहरणं च लौकिकम् ॥ ३,३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मला, म्हणजे विष्णूला, सृष्टी करायची आणि मुक्तीसाठी पात्र असणाऱ्यांना मुक्त करायची इच्छा झाली. विष्णूकडे नेहमीच इच्छाशक्ती असते, पण तिचे वर्णन लोकसामान्य भाषेत केले जाते.

तदा हरिर्जगृहे लौकिकं च तमः पानं तेन रूपेण चक्रे । तद्रूपमाहुः प्राकृतं वै तदज्ञा ह्यन्धं तमः प्रविशन्त्येव सर्वे ॥ ३,३.

तेव्हा हरिने एक सामान्य रूप घेतले आणि त्या रूपाने अंधार पिऊन तोच व्यवहार केला. त्या रूपाला नैसर्गिक म्हणतात; जे अज्ञानात आहेत, ते सर्वजण त्या अंधारातच जातात.

अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः । पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात्पूर्णाः समुद्गताः ॥ ३,३.

महाविष्णूचे सर्व अवतार पूर्ण मानले गेले आहेत; आणि ते सर्वोच्च रूपही पूर्ण आहे, ज्यापासून सर्व पूर्ण रूपे उत्पन्न होतात.