गरुडपुराणम्

श्रीभूदुर्गादिरूपाणां तथा सीतादिरूपिणाम् । अन्योन्यं नाणुमात्रं च भेदो बाह्यान्तरेपि च ॥ ३,२.

श्री, भू, दुर्गा आणि सीता वगैरे रूपांमध्ये, बाहेरून किंवा आतून, अगदी क्षुल्लकही भेद नाही.

चिन्तनीयः कथमपि ज्ञात्वा यान्त्यधरं तमः । प्रतिबिंबस्थितो बिंबः स्त्रीरूपो ह्यस्ति सर्वदा ॥ ३,२.

हे जाणूनही जो भेदाचा विचार करतो, तो अध:तमात जातो. स्त्रीरूपात असलेलं प्रतिबिंब नेहमीच असतं.

प्रलये समनुप्राप्ते लक्ष्म्या सह खगोत्तम । एकीभावं नाप्नुवन्ति बिंबेन सह संस्थिताः ॥ ३,२.

प्रलय आला की, हे पक्षिराज, जे प्रतिबिंबासोबत राहतात, त्यांना लक्ष्मीसमवेत मूळाशी एकरूपता मिळत नाही.

बिंबस्थितानां रूपाणां लक्ष्म्याश्च विनतासुत । भेदस्तु नाणुमात्रं च शङ्कनीयः कथञ्चन ॥ ३,२.

प्रतिबिंबात असलेल्या रूपांसाठी आणि लक्ष्मीसाठी, हे विनतेचे पुत्र, कोणत्याही प्रकारे अगदी क्षुल्लकही भेद शंका धरू नये.

यदा हि शेते प्रलयार्णवे विभुर्जीवांश्च सर्वानुदरे निवेश्य । मुक्तांश्च ब्रह्मेन्द्रमरुद्गणादीन्प्रात्पव्यमुक्तींश्च सुतौ? च संस्थितान् ॥ ३,२.

प्रलयाच्या समुद्रात जेव्हा प्रभू झोपतो, तेव्हा सर्व जीव—मुक्त, ब्रह्मा, इंद्र, मरुतगण, मुक्त झालेले आणि त्याचे पुत्र—सर्वांना आपल्या उदरात ठेवतो.

प्राप्तान्धकूपादिसमस्तजीवांस्तथैव प्राप्तव्यकलीनथापरान् । तथैव नित्यं सृतिसंस्थिताञ्जनानचेतनानृक्षरूपादिजीवान् ॥ ३,२.

अंधकाराच्या नरकात गेलेले, भविष्यात जन्म घेणारे, सृष्टीच्या चक्रात कायम असणारे, जड वस्तू, झाडांसारखे जीव—सर्वांनाही तो तसंच सामावून घेतो.

एवं जनाञ्जठरे संनिधाय सम्यक्शेते ह्यंभसि वै स कल्पे । लक्ष्मीस्तु सा सर्ववेदात्मिका च भक्त्या हरौ नित्यसंवर्धितापि ॥ ३,२.

अशा प्रकारे सर्व जीवांना आपल्या उदरात ठेवून, तो कल्पाच्या पाण्यात खरोखरच झोपतो. पण लक्ष्मी, जी सर्व वेदांची मूळ आहे, ती नेहमी भक्तीने हरिच्या संगोपनात असते.

अत्यादरं दर्शयतीव सा तु ईडे विष्णुं भक्तिसंवर्धितापि । चेष्टादिरूपेण तदा न किञ्चिदासीद्विना विष्णुमथ श्रियं च ॥ ३,२.

ती जरी अत्यंत आदर दाखवत होती, तरी मी विष्णूचेच गुणगान करतो, कारण तिच्या मनात भक्ती वाढली असली तरी त्या वेळी कृतीच्या रूपाने फक्त विष्णू आणि श्री यांचाच अनुभव होता, दुसरे काहीच नव्हते.

पर्यङ्करूपेण बभूव देवी वासस्वरूपेण रमा विरेजे । सर्वं रमा सैव तदैव चासीत्सैका देवी बहुरूपा बभाषे ॥ ३,२.

त्या देवीने पलंगाचे रूप घेतले आणि रमाने वस्त्रासारखे तेज दाखवले. त्या क्षणी सर्वत्र फक्त रमाच होती—तीच देवी अनेक रूपांनी प्रकट झाली.

त्वमुत्कृष्टः सर्वदेवोत्तमत्वान्न त्वत्समः कश्चिदेवाधिको वा । त्वं ब्रह्म एको न चतुर्मुखश्च नाहं रुद्रो न बृहस्पतिश्च ॥ ३,२.

तूच सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ आहेस; तुझ्याशी समकक्ष किंवा तुझ्याहून मोठा कोणीही नाही. तूच एकटा ब्रह्म आहेस—चार मुखांचा ब्रह्मा नव्हे, मी रुद्र नाही, आणि बृहस्पतीही नाही.

विष्णावेव ब्रह्मशब्दो हि मुख्यो ह्यन्येष्वमुख्यो ब्रह्मरुद्रादिकेषु । अनन्तगुणपूर्णत्वाद्ब्रह्मेति हरिरुच्यते ॥ ३,२.

'ब्रह्म' हा शब्द खरी अर्थाने फक्त विष्णूला लागू पडतो; ब्रह्मा, रुद्र यांच्यासाठी तो दुय्यम अर्थानेच वापरला जातो. अनंत गुणांनी परिपूर्ण असल्यामुळे हरीला 'ब्रह्म' म्हणतात.

गुणादिपूर्णताभावान्नान्ये ब्रह्मेत्युदाहृताः । देशानन्त्यं गुणतः कालतो वा नास्त्यानन्त्यं क्वापि देशे च काले ॥ ३,२.

इतरांमध्ये गुणांची पूर्णता नसल्यामुळे त्यांना 'ब्रह्म' असे म्हणत नाहीत. कुठेही देश किंवा काळ अनंत नाही; फक्त गुणच अनंत असतात.

यदा नन्त्यं किमु वक्तव्यमत्र गुणानन्त्यं नास्ति ब्रह्मादिकेषु । यद्यप्यहं देशतः कालतश्च समस्तदा वासुदेवेन सार्धम् ॥ ३,२.

जर अनंतपणा आहेच, तर आणखी काय सांगावे? ब्रह्मा आणि इतरांमध्ये गुणांचा अनंतपणा नाही. मी जरी सर्वत्र आणि सर्व काळात असलो, तरी ते वासुदेवासोबतच असते.

तथापि मे गुणतो नास्त्यनन्तं ततो धर्मा गुणतोनन्ततश्च । संति श्रुतावविरुद्धाश्च देवे चिन्त्या ह्यचिन्त्या बहुधा ते ह्यनन्ताः ॥ ३,२.

तरीही, माझ्यात गुणांचा अनंतपणा नाही; म्हणून माझे धर्मही अनंत नाहीत. शास्त्रांमध्ये देवाचे अनेक गुण सांगितले आहेत—काही समजण्याजोगे, काही न समजण्याजोगे—ते सर्व अनंत आहेत.

अतो गुणांस्तव देवस्य विष्णो स्तोतुं सदा स्मो न हरेः कदापि । नाहं न केशौ न च गीर्न रुद्रो न दक्षकन्या न च मेनकासुता ॥ ३,२.

म्हणूनच, हे विष्णू, हे हरि, तुझे गुण आम्हाला कधीच पूर्णपणे स्तुती करता येत नाहीत. मी, केशव, गीर्ण, रुद्र, दक्षकन्या किंवा मेनकेची मुलगी—कोणीही ते करू शकत नाही.

न वै बिडौजा न च वा पुलोमजा न चेध्मवाहो न यमो न चान्यः । न नारदो नापि भृगुर्वसिष्ठो न विघ्नपो नापि बल्यादयश्च ॥ ३,२.

बिडौजा, पुलोमजा, अग्नी, यम किंवा इतर कोणीही नाही; नारद, भृगु, वसिष्ठ, गणेश, बळी आणि इतरही नाहीत.

न वै विराटो नापि भीमः शनिश्च न पुष्करो न कशेरुस्तथैव । न किन्नराः पितरो नैव देवा गन्धर्वमुख्या नापि वा तुष्यसंज्ञाः ॥ ३,२.

विराट, भीम, शनी, पुष्कर, कशेरू—हेही नाहीत; किन्नर, पितर, देव, मुख्य गंधर्व किंवा तुष्य नावाचेही नाहीत.

न वै क्षितीशा न च मानुषाश्च विष्णोर्न जानन्ति किमत्र चान्ये । मत्तोधमः कोचिगुणेन ब्रह्मा समो हि तस्य ब्रह्मणो मातरिश्व ॥ ३,२.

राजे किंवा माणसेही विष्णूला ओळखू शकत नाहीत; मग इतरांची काय कथा? मी ब्रह्मापेक्षा थोड्या गुणांनी कमी आहे; तो ब्रह्माचा पुत्र वायूप्रमाणेच आहे.

तौ वै विरागे हरिभक्तिभावे धृतिस्तितिप्राणबलेषुयोगे । बुद्धौ समानौ संसृतौ मोक्षकाले परस्पराधारसमन्वितौ च ॥ ३,२.

त्या दोघांमध्ये वैराग्य आणि हरिभक्तीमध्ये, स्थैर्य, सहनशक्ती, प्राणशक्ती आणि एकरूपता यांत समानता आहे; बुद्धी, जन्ममरणाच्या फेर्यात आणि मुक्तीच्या वेळी ते एकमेकांवर अवलंबून असतात.

अन्नाभिमानं ब्रह्म चाहुर्मुरारिं जीवाभिमानं वायुमाहुर्महान्तः । न शक्तोसौ ब्रह्मदेवो विवस्तुं वायुं विना संसृतावेव नित्यम् ॥ ३,२.

महात्म्यांनी सांगितले आहे की ब्रह्मा अन्नाचा अधिपती आहे, मुरारी म्हणजे प्राणांचा अधिपती आहे, आणि वायू म्हणजे वारा आहे. वायूशिवाय ब्रह्मा कधीच अस्तित्वात राहू शकत नाही; सृष्टीमध्ये ते नेहमी एकत्र असतात.

न तं विना मातरिश्वा च वस्तुमन्योन्यमाप्तिः कालतो न्यूनता च । यदा महत्तत्त्वनि यामकोभूद्ब्रह्माण्डान्तस्थूलसृष्टौ महात्मा ॥ ३,२.

त्याच्याशिवाय वायूही अस्तित्वात राहू शकत नाही; एकमेकांशिवाय त्यांना काहीच मिळवता येत नाही, आणि काळातही न्यूनता येते. जेव्हा महत्त्वत्त्व प्रकट झाले, तेव्हा त्या ब्रह्मांडाच्या स्थूल सृष्टीत महात्मा ब्रह्मा जन्माला आला.

तदा वायुर्नाशकद्वै महात्मा बाह्ये सृष्टौ कालभेदेन चास्ति । सरस्वती भारती ब्रह्मणस्तु संवत्सरानन्तरं संबभूव ॥ ३,२.

त्या वेळी वायूला बाह्य सृष्टी निर्माण करता आली नाही; सृष्टी काळानुसार घडते. ब्रह्माच्या जन्मानंतर एक वर्षाने सरस्वती, भारती जन्माला आली.

यदा दशाब्दाः समतीता महात्मा तदा वायुः समभूल्लोकपूज्यः । किञ्चिन्न्यूनत्वं स्थूलसृष्टौ महात्मन्नैतावता वानयोः सौम्यहानिः ॥ ३,२.

दहा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, त्या वेळी वायू जन्माला आला आणि सर्व लोकांनी त्याचा सन्मान केला. स्थूल सृष्टीमध्ये थोडी न्यूनता असली तरी, त्यामुळे त्यांच्यातील श्रेष्ठतेला काहीही हानी होत नाही.

सरस्वती वत्सरात्संबभूव ह्यनन्तरं ब्रह्मणो जन्मकालात् । गिरः सकाशात्कालतो न्यूनतास्ति वायोस्तदा ह्यधमत्त्वे क्षतिः का ॥ ३,२.

सरस्वती ब्रह्माच्या जन्मानंतर एक वर्षाने जन्मली; तिच्या प्रकटतेपासून वायूला काळात न्यूनता येते. पण सौम्य असण्याने त्याला काय हानी आहे?

वायोरनन्तरं वाणी ह्यभूत्संवत्सरात्परम् । यावत्पश्चाज्जनिस्तावत्पूर्वदेहक्षयो भवेत् ॥ ३,२.

वायूनंतर वाणी जन्मली, एक वर्षाहून अधिक काळाने; नवीन जन्म घडत असताना, मागील देहाचा नाश होतोच.

शेषस्त्विन्द्रो रुद्र एते त्रयश्च समा ह्येते ज्ञानबलादिकेष्वपि तथापि तेषां कालतो न्यूनतास्ति कालोपि तेषां द्विव्येसहस्रवर्षम् ॥ ३,२.

शेष, इंद्र आणि रुद्र — हे तिघेही ज्ञानात आणि शक्तीत सारखेच आहेत, पण तरीही त्यांच्या काळामुळे त्यांच्यात थोडा फरक आहे; आणि त्यांचा काळ म्हणजे दोन हजार दिव्य वर्षे आहे.

अनन्तरुद्रो ब्रह्मवायू यथा वा तथा ज्ञेयो नैव हानिः स्वरूपे । स्थूलस्य सृष्टौ बाह्यसृष्टौ महात्मन्कालान्न्यूनत्वं स मया नैव चिन्त्यः ॥ ३,२.

अनंतरुद्र, ब्रह्मा किंवा वायू यांनाही असंच समजावं; त्यांच्या मूळ स्वरूपात काहीही कमीपणा नाही. स्थूल किंवा बाह्य सृष्टीच्या निर्मितीत, हे महात्मा, त्यांच्या काळातील कमीपणाचा विचार मी करत नाही.

तेषां सकाशाद्वारुणी पार्वती च सौपर्णीनाम्नी तिस्त्र एता महात्मन् । दशाब्देभ्योनन्तरं संबभूवुः सरस्वती भारतीवच्च बोध्या ॥ ३,२.

त्यांच्यापैकीच वारुणी, पार्वती आणि सौपर्णी या तीन महात्म्या उत्पन्न झाल्या. दहा वर्षांनंतर सरस्वती आणि भारतीही निर्माण झाल्या, हे असेच समजावे.

इन्द्रो वरो रुद्रभार्यादिकेभ्य एवं ज्ञानं सर्वदा देह्यमन्दम् । एवं ज्ञानं यस्य भवेच्च लोके स वै ज्ञानी वेदवेद्यः स एव ॥ ३,२.

इंद्र, वरुण आणि रुद्राच्या पत्नी व इतरांना नेहमीच हे ज्ञान पूर्णपणे द्यावे. ज्याच्याकडे असं ज्ञान असतं, तोच खरा ज्ञानी आणि वेद जाणणारा आहे.