गरुडपुराणम्

कृष्णरामादिवच्चैव त्वेकीभावो विवक्षितः । बिंबानां मूलरूपस्य भेदो नात्र विवक्षितः ॥ ३,२.

कृष्ण, राम आणि इतरांच्या बाबतीत जसं प्रतिबिंबांचं एकत्व सांगितलं आहे, तसं मूळ रूपाचं वेगळेपण इथे अभिप्रेत नाही.

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्त्वमिच्छुभिः । एकांशेन तु बिंबैस्तु चैकीभावं व्रजन्ति ते ॥ ३,२.

तरीसुद्धा तिथे एक फरक आहे, तो सत्य जाणू इच्छिणाऱ्यांनी समजून घ्यावा. कारण केवळ एका अंशानेच प्रतिबिंब एकरूप होतात.

एकांशेन तु जीवत्वे संस्थिता नात्र संशयः । बिंबमूलं न जानन्ति ते जना ह्यसुराः स्मृताः ॥ ३,२.

त्या एकाच अंशाने ते जीवस्वरूपात राहतात, यात शंका नाही. जे लोक प्रतिबिंबाचं मूळ ओळखत नाहीत, त्यांना असुर म्हणतात.

एक एव हरिः पूर्वं ह्यविद्यावशतः स्वयम् । अनेको भवति ह्यारादादर्शप्रतिबिंबवत् ॥ ३,२.

पूर्वी हरि एकटाच होता, पण अज्ञानाच्या प्रभावामुळे तो अनेक झाला, जसा आरशात अनेक प्रतिबिंब दिसतात.

एवं वदन्ति ये मूढास्तेपि यान्त्यधरं तमः । उपाधिर्द्विविधः प्रोक्तः स्वरूपो बाह्य एव च ॥ ३,२.

अशा प्रकारे जे मूढ बोलतात, तेही अध:तमात जातात. उपाधी दोन प्रकारची सांगितली आहे—स्वरूपातील आणि बाह्य.

बाह्योपाधिर्लये याति मुक्तावन्यस्य संस्थितिः । सर्वोपाधिविनाशे हि प्रतिबिंबः कथं भवेत् ॥ ३,२.

बाह्य उपाधी विलीन होताच नाहीशी होते, पण दुसरी टिकून राहते. सर्व उपाधी नाहीशा झाल्यावर प्रतिबिंब कसं राहील?

चिद्रूपाख्यो ह्युपाधिस्तु मोक्षे येप्यधिकारिणः । दुःखरूपो ह्युपाधिस्तु तमसो येधिकारिणः ॥ ३,२.

‘चैतन्यस्वरूप’ ही उपाधी मुक्ती मिळवू इच्छिणाऱ्यांची आहे; तर ‘दुःखरूप’ उपाधी अंधकाराच्या पात्रांची आहे.

मिश्ररूपो ह्युपाधिस्तु नित्यसंसारिणां मतः । बाह्योपाधिर्लिङ्गदेहः सर्वेषां नात्र संशयः ॥ ३,२.

मिश्र स्वरूपाची उपाधी नेहमी संसारात अडकलेल्या जीवांची मानली जाते. सर्वांसाठी बाह्य उपाधी म्हणजे लिंगदेहच आहे, यात शंका नाही.

दैत्याः दुःखायते यस्मात्तस्मादुःखी हरिः स्वयम् । तत्तद्दुःखस्वरूपत्वाद्दैत्यानां बिंबरूपकः ॥ ३,२.

दैत्यांना दुःख होतं, म्हणून हरिलाही दुःख होतं असं मानलं जातं. दैत्यांच्या दुःखस्वरूपामुळे हरि त्यांचा प्रतिबिंब आहे.

दैत्यस्थितानां बिंबानां मूलरूपस्य वै प्रभोः । परस्परं तथा भेदं ह्यन्तरं वा न चिन्तयेत् ॥ ३,२.

दैत्यांमध्ये असलेल्या प्रतिबिंबांसाठी, प्रभूच्या मूळ रूपापासून कोणताही भेद किंवा वेगळेपण मनात आणू नये.

श्रीभूदुर्गादिरूपाणां तथा सीतादिरूपिणाम् । अन्योन्यं नाणुमात्रं च भेदो बाह्यान्तरेपि च ॥ ३,२.

श्री, भू, दुर्गा आणि सीता वगैरे रूपांमध्ये, बाहेरून किंवा आतून, अगदी क्षुल्लकही भेद नाही.

चिन्तनीयः कथमपि ज्ञात्वा यान्त्यधरं तमः । प्रतिबिंबस्थितो बिंबः स्त्रीरूपो ह्यस्ति सर्वदा ॥ ३,२.

हे जाणूनही जो भेदाचा विचार करतो, तो अध:तमात जातो. स्त्रीरूपात असलेलं प्रतिबिंब नेहमीच असतं.

प्रलये समनुप्राप्ते लक्ष्म्या सह खगोत्तम । एकीभावं नाप्नुवन्ति बिंबेन सह संस्थिताः ॥ ३,२.

प्रलय आला की, हे पक्षिराज, जे प्रतिबिंबासोबत राहतात, त्यांना लक्ष्मीसमवेत मूळाशी एकरूपता मिळत नाही.

बिंबस्थितानां रूपाणां लक्ष्म्याश्च विनतासुत । भेदस्तु नाणुमात्रं च शङ्कनीयः कथञ्चन ॥ ३,२.

प्रतिबिंबात असलेल्या रूपांसाठी आणि लक्ष्मीसाठी, हे विनतेचे पुत्र, कोणत्याही प्रकारे अगदी क्षुल्लकही भेद शंका धरू नये.

यदा हि शेते प्रलयार्णवे विभुर्जीवांश्च सर्वानुदरे निवेश्य । मुक्तांश्च ब्रह्मेन्द्रमरुद्गणादीन्प्रात्पव्यमुक्तींश्च सुतौ? च संस्थितान् ॥ ३,२.

प्रलयाच्या समुद्रात जेव्हा प्रभू झोपतो, तेव्हा सर्व जीव—मुक्त, ब्रह्मा, इंद्र, मरुतगण, मुक्त झालेले आणि त्याचे पुत्र—सर्वांना आपल्या उदरात ठेवतो.

प्राप्तान्धकूपादिसमस्तजीवांस्तथैव प्राप्तव्यकलीनथापरान् । तथैव नित्यं सृतिसंस्थिताञ्जनानचेतनानृक्षरूपादिजीवान् ॥ ३,२.

अंधकाराच्या नरकात गेलेले, भविष्यात जन्म घेणारे, सृष्टीच्या चक्रात कायम असणारे, जड वस्तू, झाडांसारखे जीव—सर्वांनाही तो तसंच सामावून घेतो.

एवं जनाञ्जठरे संनिधाय सम्यक्शेते ह्यंभसि वै स कल्पे । लक्ष्मीस्तु सा सर्ववेदात्मिका च भक्त्या हरौ नित्यसंवर्धितापि ॥ ३,२.

अशा प्रकारे सर्व जीवांना आपल्या उदरात ठेवून, तो कल्पाच्या पाण्यात खरोखरच झोपतो. पण लक्ष्मी, जी सर्व वेदांची मूळ आहे, ती नेहमी भक्तीने हरिच्या संगोपनात असते.

अत्यादरं दर्शयतीव सा तु ईडे विष्णुं भक्तिसंवर्धितापि । चेष्टादिरूपेण तदा न किञ्चिदासीद्विना विष्णुमथ श्रियं च ॥ ३,२.

ती जरी अत्यंत आदर दाखवत होती, तरी मी विष्णूचेच गुणगान करतो, कारण तिच्या मनात भक्ती वाढली असली तरी त्या वेळी कृतीच्या रूपाने फक्त विष्णू आणि श्री यांचाच अनुभव होता, दुसरे काहीच नव्हते.

पर्यङ्करूपेण बभूव देवी वासस्वरूपेण रमा विरेजे । सर्वं रमा सैव तदैव चासीत्सैका देवी बहुरूपा बभाषे ॥ ३,२.

त्या देवीने पलंगाचे रूप घेतले आणि रमाने वस्त्रासारखे तेज दाखवले. त्या क्षणी सर्वत्र फक्त रमाच होती—तीच देवी अनेक रूपांनी प्रकट झाली.

त्वमुत्कृष्टः सर्वदेवोत्तमत्वान्न त्वत्समः कश्चिदेवाधिको वा । त्वं ब्रह्म एको न चतुर्मुखश्च नाहं रुद्रो न बृहस्पतिश्च ॥ ३,२.

तूच सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ आहेस; तुझ्याशी समकक्ष किंवा तुझ्याहून मोठा कोणीही नाही. तूच एकटा ब्रह्म आहेस—चार मुखांचा ब्रह्मा नव्हे, मी रुद्र नाही, आणि बृहस्पतीही नाही.

विष्णावेव ब्रह्मशब्दो हि मुख्यो ह्यन्येष्वमुख्यो ब्रह्मरुद्रादिकेषु । अनन्तगुणपूर्णत्वाद्ब्रह्मेति हरिरुच्यते ॥ ३,२.

'ब्रह्म' हा शब्द खरी अर्थाने फक्त विष्णूला लागू पडतो; ब्रह्मा, रुद्र यांच्यासाठी तो दुय्यम अर्थानेच वापरला जातो. अनंत गुणांनी परिपूर्ण असल्यामुळे हरीला 'ब्रह्म' म्हणतात.

गुणादिपूर्णताभावान्नान्ये ब्रह्मेत्युदाहृताः । देशानन्त्यं गुणतः कालतो वा नास्त्यानन्त्यं क्वापि देशे च काले ॥ ३,२.

इतरांमध्ये गुणांची पूर्णता नसल्यामुळे त्यांना 'ब्रह्म' असे म्हणत नाहीत. कुठेही देश किंवा काळ अनंत नाही; फक्त गुणच अनंत असतात.

यदा नन्त्यं किमु वक्तव्यमत्र गुणानन्त्यं नास्ति ब्रह्मादिकेषु । यद्यप्यहं देशतः कालतश्च समस्तदा वासुदेवेन सार्धम् ॥ ३,२.

जर अनंतपणा आहेच, तर आणखी काय सांगावे? ब्रह्मा आणि इतरांमध्ये गुणांचा अनंतपणा नाही. मी जरी सर्वत्र आणि सर्व काळात असलो, तरी ते वासुदेवासोबतच असते.

तथापि मे गुणतो नास्त्यनन्तं ततो धर्मा गुणतोनन्ततश्च । संति श्रुतावविरुद्धाश्च देवे चिन्त्या ह्यचिन्त्या बहुधा ते ह्यनन्ताः ॥ ३,२.

तरीही, माझ्यात गुणांचा अनंतपणा नाही; म्हणून माझे धर्मही अनंत नाहीत. शास्त्रांमध्ये देवाचे अनेक गुण सांगितले आहेत—काही समजण्याजोगे, काही न समजण्याजोगे—ते सर्व अनंत आहेत.

अतो गुणांस्तव देवस्य विष्णो स्तोतुं सदा स्मो न हरेः कदापि । नाहं न केशौ न च गीर्न रुद्रो न दक्षकन्या न च मेनकासुता ॥ ३,२.

म्हणूनच, हे विष्णू, हे हरि, तुझे गुण आम्हाला कधीच पूर्णपणे स्तुती करता येत नाहीत. मी, केशव, गीर्ण, रुद्र, दक्षकन्या किंवा मेनकेची मुलगी—कोणीही ते करू शकत नाही.

न वै बिडौजा न च वा पुलोमजा न चेध्मवाहो न यमो न चान्यः । न नारदो नापि भृगुर्वसिष्ठो न विघ्नपो नापि बल्यादयश्च ॥ ३,२.

बिडौजा, पुलोमजा, अग्नी, यम किंवा इतर कोणीही नाही; नारद, भृगु, वसिष्ठ, गणेश, बळी आणि इतरही नाहीत.

न वै विराटो नापि भीमः शनिश्च न पुष्करो न कशेरुस्तथैव । न किन्नराः पितरो नैव देवा गन्धर्वमुख्या नापि वा तुष्यसंज्ञाः ॥ ३,२.

विराट, भीम, शनी, पुष्कर, कशेरू—हेही नाहीत; किन्नर, पितर, देव, मुख्य गंधर्व किंवा तुष्य नावाचेही नाहीत.

न वै क्षितीशा न च मानुषाश्च विष्णोर्न जानन्ति किमत्र चान्ये । मत्तोधमः कोचिगुणेन ब्रह्मा समो हि तस्य ब्रह्मणो मातरिश्व ॥ ३,२.

राजे किंवा माणसेही विष्णूला ओळखू शकत नाहीत; मग इतरांची काय कथा? मी ब्रह्मापेक्षा थोड्या गुणांनी कमी आहे; तो ब्रह्माचा पुत्र वायूप्रमाणेच आहे.

तौ वै विरागे हरिभक्तिभावे धृतिस्तितिप्राणबलेषुयोगे । बुद्धौ समानौ संसृतौ मोक्षकाले परस्पराधारसमन्वितौ च ॥ ३,२.

त्या दोघांमध्ये वैराग्य आणि हरिभक्तीमध्ये, स्थैर्य, सहनशक्ती, प्राणशक्ती आणि एकरूपता यांत समानता आहे; बुद्धी, जन्ममरणाच्या फेर्यात आणि मुक्तीच्या वेळी ते एकमेकांवर अवलंबून असतात.