गरुडपुराणम्

मोक्षोपायम्यः स वोक्त मिततरत्तस्य साधनम् । गरुडेनैव मुक्तस्तु कृष्णो वचनमब्रवीत् ॥ ३,२.

मोक्षाचा उपाय आणि त्याची साधना सांगावयाची आहे. गरुडाने विचारल्यावर कृष्णाने हे शब्द सांगितले.

शृकृष्ण उवाच मूलरूपे ह्यतो ज्ञेयो विष्णुत्वाद्विष्णुरव्ययः ॥ ३,२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मूळरूपात, विष्णूच अविनाशी आहे, हेच समजावे.

अवतारमिदं प्रोक्तं पूर्णत्वादेव सुव्रत । अनेको ह्येकतां प्राप्य संशेते प्रलयाय वै ॥ ३,२.

पूर्णत्वामुळे हे अवतार म्हणतात, हे सुभ्रत. अनेक असूनही, ते एकरूप होतात आणि प्रलयासाठी विश्रांती घेतात.

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यं तत्वमेव सः ॥ ३,२.

तरीही त्यात एक विशेषता आहे; तेच तत्त्व जाणून घ्यावे.

भेदेन दर्शनाद्वापि भेदाभेदेन दर्शनात् । विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां सुखादिनाम् । तत्रैव दशनाद्वापि क्षिप्रमेव तमो व्रजेत् ॥ ३,२.

विष्णूच्या गुण, रूप, अंग आणि सुख यांत भेद किंवा अभेद-भेद दोन्ही पाहिल्याने, फक्त तेच पाहिल्यावर अज्ञान लवकर दूर होते.

पुरुषान्तरमारभ्य कल्पिता ये द्विजोत्तम । हरिरूपास्तु ते ज्ञेया एकीभूता हि तेन ते ॥ ३,२.

इतर पुरुषांपासून सुरू होणारे जे निर्माण झाले, हे श्रेष्ठ द्विजा, ते सर्व हरिची रूपे आहेत, आणि ते त्याच्याशी एकरूप असतात.

प्रलये समनुप्राप्ते जीवाः स यान्ति मामकाः । विराड्रूपे हरेः संति तदा ते च ह्यनेकधा ॥ ३,२.

प्रलयाच्या वेळी माझ्या जीवांना गमन होते; त्या वेळी ते हरीच्या विराट रूपात असतात आणि पुन्हा अनेक होतात.

एकीभावं प्राप्नुवन्ति मूलेन प्रलये द्विज । बिंबेन तु स्वयं विष्णुरेकीभावं व्रजेद्यदि ॥ ३,२.

प्रलयाच्या वेळी ते मूळाशी एकरूप होतात, हे द्विजा; पण जर विष्णू स्वतः मूळरूपात एकरूप झाला, तर—

प्रतिबिंबः कथं जीवो भवेन्नारायणस्य च । तदधीनस्तत्सदृशो हरेर्जीवो न संशयः ॥ ३,२.

प्रतिबिंब रूपाने जीव नारायणाचा कसा होईल? तो त्याच्यावर अवलंबून आहे, त्यासारखाच आहे, आणि तो हरीचाच जीव आहे, यात शंका नाही.

प्रतिबिंबस्य शब्दार्थो ह्ययमेवमुदाहृतः । तस्माच्च बिंबरूपाणामेकीभावं न चिन्तयेत् ॥ ३,२.

प्रतिबिंब या शब्दाचा अर्थ असाच सांगितला आहे. म्हणून मूळ आणि प्रतिबिंब यांच्या रूपांचं एकरूप होणं मनात आणू नये.

कृष्णरामादिवच्चैव त्वेकीभावो विवक्षितः । बिंबानां मूलरूपस्य भेदो नात्र विवक्षितः ॥ ३,२.

कृष्ण, राम आणि इतरांच्या बाबतीत जसं प्रतिबिंबांचं एकत्व सांगितलं आहे, तसं मूळ रूपाचं वेगळेपण इथे अभिप्रेत नाही.

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्त्वमिच्छुभिः । एकांशेन तु बिंबैस्तु चैकीभावं व्रजन्ति ते ॥ ३,२.

तरीसुद्धा तिथे एक फरक आहे, तो सत्य जाणू इच्छिणाऱ्यांनी समजून घ्यावा. कारण केवळ एका अंशानेच प्रतिबिंब एकरूप होतात.

एकांशेन तु जीवत्वे संस्थिता नात्र संशयः । बिंबमूलं न जानन्ति ते जना ह्यसुराः स्मृताः ॥ ३,२.

त्या एकाच अंशाने ते जीवस्वरूपात राहतात, यात शंका नाही. जे लोक प्रतिबिंबाचं मूळ ओळखत नाहीत, त्यांना असुर म्हणतात.

एक एव हरिः पूर्वं ह्यविद्यावशतः स्वयम् । अनेको भवति ह्यारादादर्शप्रतिबिंबवत् ॥ ३,२.

पूर्वी हरि एकटाच होता, पण अज्ञानाच्या प्रभावामुळे तो अनेक झाला, जसा आरशात अनेक प्रतिबिंब दिसतात.

एवं वदन्ति ये मूढास्तेपि यान्त्यधरं तमः । उपाधिर्द्विविधः प्रोक्तः स्वरूपो बाह्य एव च ॥ ३,२.

अशा प्रकारे जे मूढ बोलतात, तेही अध:तमात जातात. उपाधी दोन प्रकारची सांगितली आहे—स्वरूपातील आणि बाह्य.

बाह्योपाधिर्लये याति मुक्तावन्यस्य संस्थितिः । सर्वोपाधिविनाशे हि प्रतिबिंबः कथं भवेत् ॥ ३,२.

बाह्य उपाधी विलीन होताच नाहीशी होते, पण दुसरी टिकून राहते. सर्व उपाधी नाहीशा झाल्यावर प्रतिबिंब कसं राहील?

चिद्रूपाख्यो ह्युपाधिस्तु मोक्षे येप्यधिकारिणः । दुःखरूपो ह्युपाधिस्तु तमसो येधिकारिणः ॥ ३,२.

‘चैतन्यस्वरूप’ ही उपाधी मुक्ती मिळवू इच्छिणाऱ्यांची आहे; तर ‘दुःखरूप’ उपाधी अंधकाराच्या पात्रांची आहे.

मिश्ररूपो ह्युपाधिस्तु नित्यसंसारिणां मतः । बाह्योपाधिर्लिङ्गदेहः सर्वेषां नात्र संशयः ॥ ३,२.

मिश्र स्वरूपाची उपाधी नेहमी संसारात अडकलेल्या जीवांची मानली जाते. सर्वांसाठी बाह्य उपाधी म्हणजे लिंगदेहच आहे, यात शंका नाही.

दैत्याः दुःखायते यस्मात्तस्मादुःखी हरिः स्वयम् । तत्तद्दुःखस्वरूपत्वाद्दैत्यानां बिंबरूपकः ॥ ३,२.

दैत्यांना दुःख होतं, म्हणून हरिलाही दुःख होतं असं मानलं जातं. दैत्यांच्या दुःखस्वरूपामुळे हरि त्यांचा प्रतिबिंब आहे.

दैत्यस्थितानां बिंबानां मूलरूपस्य वै प्रभोः । परस्परं तथा भेदं ह्यन्तरं वा न चिन्तयेत् ॥ ३,२.

दैत्यांमध्ये असलेल्या प्रतिबिंबांसाठी, प्रभूच्या मूळ रूपापासून कोणताही भेद किंवा वेगळेपण मनात आणू नये.

श्रीभूदुर्गादिरूपाणां तथा सीतादिरूपिणाम् । अन्योन्यं नाणुमात्रं च भेदो बाह्यान्तरेपि च ॥ ३,२.

श्री, भू, दुर्गा आणि सीता वगैरे रूपांमध्ये, बाहेरून किंवा आतून, अगदी क्षुल्लकही भेद नाही.

चिन्तनीयः कथमपि ज्ञात्वा यान्त्यधरं तमः । प्रतिबिंबस्थितो बिंबः स्त्रीरूपो ह्यस्ति सर्वदा ॥ ३,२.

हे जाणूनही जो भेदाचा विचार करतो, तो अध:तमात जातो. स्त्रीरूपात असलेलं प्रतिबिंब नेहमीच असतं.

प्रलये समनुप्राप्ते लक्ष्म्या सह खगोत्तम । एकीभावं नाप्नुवन्ति बिंबेन सह संस्थिताः ॥ ३,२.

प्रलय आला की, हे पक्षिराज, जे प्रतिबिंबासोबत राहतात, त्यांना लक्ष्मीसमवेत मूळाशी एकरूपता मिळत नाही.

बिंबस्थितानां रूपाणां लक्ष्म्याश्च विनतासुत । भेदस्तु नाणुमात्रं च शङ्कनीयः कथञ्चन ॥ ३,२.

प्रतिबिंबात असलेल्या रूपांसाठी आणि लक्ष्मीसाठी, हे विनतेचे पुत्र, कोणत्याही प्रकारे अगदी क्षुल्लकही भेद शंका धरू नये.

यदा हि शेते प्रलयार्णवे विभुर्जीवांश्च सर्वानुदरे निवेश्य । मुक्तांश्च ब्रह्मेन्द्रमरुद्गणादीन्प्रात्पव्यमुक्तींश्च सुतौ? च संस्थितान् ॥ ३,२.

प्रलयाच्या समुद्रात जेव्हा प्रभू झोपतो, तेव्हा सर्व जीव—मुक्त, ब्रह्मा, इंद्र, मरुतगण, मुक्त झालेले आणि त्याचे पुत्र—सर्वांना आपल्या उदरात ठेवतो.

प्राप्तान्धकूपादिसमस्तजीवांस्तथैव प्राप्तव्यकलीनथापरान् । तथैव नित्यं सृतिसंस्थिताञ्जनानचेतनानृक्षरूपादिजीवान् ॥ ३,२.

अंधकाराच्या नरकात गेलेले, भविष्यात जन्म घेणारे, सृष्टीच्या चक्रात कायम असणारे, जड वस्तू, झाडांसारखे जीव—सर्वांनाही तो तसंच सामावून घेतो.

एवं जनाञ्जठरे संनिधाय सम्यक्शेते ह्यंभसि वै स कल्पे । लक्ष्मीस्तु सा सर्ववेदात्मिका च भक्त्या हरौ नित्यसंवर्धितापि ॥ ३,२.

अशा प्रकारे सर्व जीवांना आपल्या उदरात ठेवून, तो कल्पाच्या पाण्यात खरोखरच झोपतो. पण लक्ष्मी, जी सर्व वेदांची मूळ आहे, ती नेहमी भक्तीने हरिच्या संगोपनात असते.

अत्यादरं दर्शयतीव सा तु ईडे विष्णुं भक्तिसंवर्धितापि । चेष्टादिरूपेण तदा न किञ्चिदासीद्विना विष्णुमथ श्रियं च ॥ ३,२.

ती जरी अत्यंत आदर दाखवत होती, तरी मी विष्णूचेच गुणगान करतो, कारण तिच्या मनात भक्ती वाढली असली तरी त्या वेळी कृतीच्या रूपाने फक्त विष्णू आणि श्री यांचाच अनुभव होता, दुसरे काहीच नव्हते.

पर्यङ्करूपेण बभूव देवी वासस्वरूपेण रमा विरेजे । सर्वं रमा सैव तदैव चासीत्सैका देवी बहुरूपा बभाषे ॥ ३,२.

त्या देवीने पलंगाचे रूप घेतले आणि रमाने वस्त्रासारखे तेज दाखवले. त्या क्षणी सर्वत्र फक्त रमाच होती—तीच देवी अनेक रूपांनी प्रकट झाली.