गरुडपुराणम्

ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम् । त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः ॥ ३,१.

अनेक स्वाम्यांमध्ये प्रवेश केल्यामुळे श्रीचे स्वामित्व सांगितले जाते; या तिघांची सेवा करावी आणि त्यांची पूजा करावी, म्हणून त्यांचे स्वामित्व मानले जाते.

वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता । भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः ॥ ३,१.

वायू आणि इतर दोघे यांना पूजावे की नाही, याबद्दल सांगितले आहे. या तिघांमध्ये, पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी मारुती हा विष्णूंचा मुख्य भाग मानला जातो.

वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता । तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः ॥ ३,१.

वाणी ही भारतीच्या रूपात दुसरा भाग समजली जाते. तिसरा भाग म्हणजे शेष, जो हरिचा आहे. हे दोन्ही हरिसमान पूजावयाचे नाहीत.

प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः । अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः ॥ ३,१.

जे प्रमुख पूजावयाचे आहेत, ते तसेच सांगितले आहेत. वायू वगैरे जे दुय्यम आहेत, त्यांची पूजा करायची नाही, म्हणून ते तसेच ओळखले जातात.

भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः । वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः ॥ ३,१.

भीष्म, द्रोण अशी नावे मुख्यत्वे भीम वगैरेवरच लावली जातात. म्हणून, हेच पूजावयाचे आहेत, हे ऋषिमहाराज.

पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि । एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ ३,१.

फक्त श्रेष्ठच पूजावयाचे आहेत, इतर त्यांचे प्रतिनिधी समजावेत. हे सर्व मी सांगितले, आणखी काय ऐकायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् २ श्रीशौनक उवाच । कथं ससर्ज भगवांस्तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः । सृष्टिक्रमं न जानामि देवानां ह्यन्तरं मुने ॥ ३,२.

शौनक म्हणाले: भगवंताने प्रत्येक तत्त्वाशी एकरूप असणाऱ्यांना कसे निर्माण केले? मला सृष्टीची क्रमवारी आणि देवांमधील फरक माहिती नाहीत, हे मुनी.

शौनकेनैव मुक्तस्तु सूतो वचनमब्रवीत् । शूत उवाच । सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव ब्रह्मर्षिसत्तम ॥ ३,२.

शौनकाने विचारल्यावर सूत म्हणाले: तुझी बुद्धी अगदी योग्य आहे, हे श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी.

एवमेव कृतः प्रश्रो हरौ तु गरुडेन वै । यदुक्तवान्हरिस्तस्मैतद्वक्ष्यामि तवानघ । गरुड उवाच । सृष्टिं व्रूहि महाभाग सच्चिदानन्दविग्रह ॥ ३,२.

अगदी तसेच गरुडाने हरिला हा प्रश्न विचारला होता. हरिने त्याला जे सांगितले, ते मी तुला सांगतो, हे निष्पापा. गरुड म्हणतो: हे सच्चिदानंदस्वरूपा, मला सृष्टी सांग.

सृष्टौ ज्ञाते तवोत्कर्षो ज्ञातप्रायो भविष्यति । ब्रह्मादीनां तारतम्यज्ञानं मम भविष्यति ॥ ३,२.

सृष्टी समजल्यावर तुझे मोठेपण जवळजवळ पूर्णपणे कळेल; मला ब्रह्मा वगैरेंच्या श्रेष्ठतेचे ज्ञान मिळेल.

मोक्षोपायम्यः स वोक्त मिततरत्तस्य साधनम् । गरुडेनैव मुक्तस्तु कृष्णो वचनमब्रवीत् ॥ ३,२.

मोक्षाचा उपाय आणि त्याची साधना सांगावयाची आहे. गरुडाने विचारल्यावर कृष्णाने हे शब्द सांगितले.

शृकृष्ण उवाच मूलरूपे ह्यतो ज्ञेयो विष्णुत्वाद्विष्णुरव्ययः ॥ ३,२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मूळरूपात, विष्णूच अविनाशी आहे, हेच समजावे.

अवतारमिदं प्रोक्तं पूर्णत्वादेव सुव्रत । अनेको ह्येकतां प्राप्य संशेते प्रलयाय वै ॥ ३,२.

पूर्णत्वामुळे हे अवतार म्हणतात, हे सुभ्रत. अनेक असूनही, ते एकरूप होतात आणि प्रलयासाठी विश्रांती घेतात.

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यं तत्वमेव सः ॥ ३,२.

तरीही त्यात एक विशेषता आहे; तेच तत्त्व जाणून घ्यावे.

भेदेन दर्शनाद्वापि भेदाभेदेन दर्शनात् । विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां सुखादिनाम् । तत्रैव दशनाद्वापि क्षिप्रमेव तमो व्रजेत् ॥ ३,२.

विष्णूच्या गुण, रूप, अंग आणि सुख यांत भेद किंवा अभेद-भेद दोन्ही पाहिल्याने, फक्त तेच पाहिल्यावर अज्ञान लवकर दूर होते.

पुरुषान्तरमारभ्य कल्पिता ये द्विजोत्तम । हरिरूपास्तु ते ज्ञेया एकीभूता हि तेन ते ॥ ३,२.

इतर पुरुषांपासून सुरू होणारे जे निर्माण झाले, हे श्रेष्ठ द्विजा, ते सर्व हरिची रूपे आहेत, आणि ते त्याच्याशी एकरूप असतात.

प्रलये समनुप्राप्ते जीवाः स यान्ति मामकाः । विराड्रूपे हरेः संति तदा ते च ह्यनेकधा ॥ ३,२.

प्रलयाच्या वेळी माझ्या जीवांना गमन होते; त्या वेळी ते हरीच्या विराट रूपात असतात आणि पुन्हा अनेक होतात.

एकीभावं प्राप्नुवन्ति मूलेन प्रलये द्विज । बिंबेन तु स्वयं विष्णुरेकीभावं व्रजेद्यदि ॥ ३,२.

प्रलयाच्या वेळी ते मूळाशी एकरूप होतात, हे द्विजा; पण जर विष्णू स्वतः मूळरूपात एकरूप झाला, तर—

प्रतिबिंबः कथं जीवो भवेन्नारायणस्य च । तदधीनस्तत्सदृशो हरेर्जीवो न संशयः ॥ ३,२.

प्रतिबिंब रूपाने जीव नारायणाचा कसा होईल? तो त्याच्यावर अवलंबून आहे, त्यासारखाच आहे, आणि तो हरीचाच जीव आहे, यात शंका नाही.

प्रतिबिंबस्य शब्दार्थो ह्ययमेवमुदाहृतः । तस्माच्च बिंबरूपाणामेकीभावं न चिन्तयेत् ॥ ३,२.

प्रतिबिंब या शब्दाचा अर्थ असाच सांगितला आहे. म्हणून मूळ आणि प्रतिबिंब यांच्या रूपांचं एकरूप होणं मनात आणू नये.

कृष्णरामादिवच्चैव त्वेकीभावो विवक्षितः । बिंबानां मूलरूपस्य भेदो नात्र विवक्षितः ॥ ३,२.

कृष्ण, राम आणि इतरांच्या बाबतीत जसं प्रतिबिंबांचं एकत्व सांगितलं आहे, तसं मूळ रूपाचं वेगळेपण इथे अभिप्रेत नाही.

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्त्वमिच्छुभिः । एकांशेन तु बिंबैस्तु चैकीभावं व्रजन्ति ते ॥ ३,२.

तरीसुद्धा तिथे एक फरक आहे, तो सत्य जाणू इच्छिणाऱ्यांनी समजून घ्यावा. कारण केवळ एका अंशानेच प्रतिबिंब एकरूप होतात.

एकांशेन तु जीवत्वे संस्थिता नात्र संशयः । बिंबमूलं न जानन्ति ते जना ह्यसुराः स्मृताः ॥ ३,२.

त्या एकाच अंशाने ते जीवस्वरूपात राहतात, यात शंका नाही. जे लोक प्रतिबिंबाचं मूळ ओळखत नाहीत, त्यांना असुर म्हणतात.

एक एव हरिः पूर्वं ह्यविद्यावशतः स्वयम् । अनेको भवति ह्यारादादर्शप्रतिबिंबवत् ॥ ३,२.

पूर्वी हरि एकटाच होता, पण अज्ञानाच्या प्रभावामुळे तो अनेक झाला, जसा आरशात अनेक प्रतिबिंब दिसतात.

एवं वदन्ति ये मूढास्तेपि यान्त्यधरं तमः । उपाधिर्द्विविधः प्रोक्तः स्वरूपो बाह्य एव च ॥ ३,२.

अशा प्रकारे जे मूढ बोलतात, तेही अध:तमात जातात. उपाधी दोन प्रकारची सांगितली आहे—स्वरूपातील आणि बाह्य.

बाह्योपाधिर्लये याति मुक्तावन्यस्य संस्थितिः । सर्वोपाधिविनाशे हि प्रतिबिंबः कथं भवेत् ॥ ३,२.

बाह्य उपाधी विलीन होताच नाहीशी होते, पण दुसरी टिकून राहते. सर्व उपाधी नाहीशा झाल्यावर प्रतिबिंब कसं राहील?

चिद्रूपाख्यो ह्युपाधिस्तु मोक्षे येप्यधिकारिणः । दुःखरूपो ह्युपाधिस्तु तमसो येधिकारिणः ॥ ३,२.

‘चैतन्यस्वरूप’ ही उपाधी मुक्ती मिळवू इच्छिणाऱ्यांची आहे; तर ‘दुःखरूप’ उपाधी अंधकाराच्या पात्रांची आहे.

मिश्ररूपो ह्युपाधिस्तु नित्यसंसारिणां मतः । बाह्योपाधिर्लिङ्गदेहः सर्वेषां नात्र संशयः ॥ ३,२.

मिश्र स्वरूपाची उपाधी नेहमी संसारात अडकलेल्या जीवांची मानली जाते. सर्वांसाठी बाह्य उपाधी म्हणजे लिंगदेहच आहे, यात शंका नाही.

दैत्याः दुःखायते यस्मात्तस्मादुःखी हरिः स्वयम् । तत्तद्दुःखस्वरूपत्वाद्दैत्यानां बिंबरूपकः ॥ ३,२.

दैत्यांना दुःख होतं, म्हणून हरिलाही दुःख होतं असं मानलं जातं. दैत्यांच्या दुःखस्वरूपामुळे हरि त्यांचा प्रतिबिंब आहे.