गरुडपुराणम्

अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः । भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम् ॥ ३,१.

म्हणून, वायूचेही पुराणाच्या सुरुवातीला वंदन करावे, हे द्विजश्रेष्ठांनो; आणि वाणीचे रूप असलेल्या भारतीचे वंदन वायूनंतर लगेच करावे.

उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम् । नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा ॥ ३,१.

जो मदत करणारा असतो त्याला उपसाधक म्हणतात; त्यानंतर, ज्याचे वंदन करावे असे योग्य असते, त्याचे वंदन नेहमी ज्ञानी लोकांनी त्यांच्या क्रमाने सांगितले आहे.

अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः । शौनक उवाच । व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः ॥ ३,१.

म्हणून, ग्रंथकर्त्याच्या कारणाने व्यासांचे वंदन करावे. शौनक म्हणाले: या महात्मा व्यासांचे वंदन शेवटी कसे करावे?

अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत । सूत उवाच । विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि ॥ ३,१.

शेवटी त्यांचे वंदन करण्याचे कारण सांग, हे सुव्रत. सूत म्हणाले: विष्णूनंतर व्यासांचे वंदन करणे हेच मुख्य आहे.

हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः । व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः ॥ ३,१.

कारण व्यास म्हणजे हरिच आहे, तो वाणीच्या चक्राचे रूप आहे; व्यासाला भगवंत हरिसमान कधीच सांगितलेले नाही.

तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः । व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः ॥ ३,१.

हे मुनिश्रेष्ठांनो, मी याचे कारण आदराने सांगतो: तामस पुराणात व्यास हा एक ऋषी म्हणून ओळखला जातो.

इति ज्ञाना वलंबेन दैत्या दैत्यानुगैः समाः । प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः ॥ ३,१.

अशा प्रकारे, ज्ञानावर आधार ठेवून, दैत्य आणि त्यांच्या अनुयायांनी अंधकारात प्रवेश केला; म्हणूनच शेवटी त्याचे वंदन केले जाते.

यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः । पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि ॥ ३,१.

हे अत्यंत गुप्त आहे, मनात ठेवण्यासारखे आहे, यात शंका नाही; पुराणांमध्ये येथे जे शिकवले जाते तेच वंदनीय आहे.

समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते । वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः ॥ ३,१.

संक्षेप आणि विस्तार यांच्या स्वरूपामुळे, ते पुराणांमध्ये समजले जाते; खरे कोण आहे हे त्यांना माहीत नसते, कारण हरिची सेवा करावी लागते.

हरिर्व्यासस्त्वेक एव व्यासस्तु हरिवत्स्मृतः । उपजीव्यतदीशत्वे तयोरेव न संशयः ॥ ३,१.

हरि आणि व्यास हे एकच आहेत; व्यास हा हरिला प्रिय म्हणून ओळखला जातो; या दोघांची सेवा करावी आणि त्यांना स्वामी मानावे, यात शंका नाही.

ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम् । त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः ॥ ३,१.

अनेक स्वाम्यांमध्ये प्रवेश केल्यामुळे श्रीचे स्वामित्व सांगितले जाते; या तिघांची सेवा करावी आणि त्यांची पूजा करावी, म्हणून त्यांचे स्वामित्व मानले जाते.

वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता । भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः ॥ ३,१.

वायू आणि इतर दोघे यांना पूजावे की नाही, याबद्दल सांगितले आहे. या तिघांमध्ये, पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी मारुती हा विष्णूंचा मुख्य भाग मानला जातो.

वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता । तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः ॥ ३,१.

वाणी ही भारतीच्या रूपात दुसरा भाग समजली जाते. तिसरा भाग म्हणजे शेष, जो हरिचा आहे. हे दोन्ही हरिसमान पूजावयाचे नाहीत.

प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः । अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः ॥ ३,१.

जे प्रमुख पूजावयाचे आहेत, ते तसेच सांगितले आहेत. वायू वगैरे जे दुय्यम आहेत, त्यांची पूजा करायची नाही, म्हणून ते तसेच ओळखले जातात.

भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः । वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः ॥ ३,१.

भीष्म, द्रोण अशी नावे मुख्यत्वे भीम वगैरेवरच लावली जातात. म्हणून, हेच पूजावयाचे आहेत, हे ऋषिमहाराज.

पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि । एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ ३,१.

फक्त श्रेष्ठच पूजावयाचे आहेत, इतर त्यांचे प्रतिनिधी समजावेत. हे सर्व मी सांगितले, आणखी काय ऐकायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् २ श्रीशौनक उवाच । कथं ससर्ज भगवांस्तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः । सृष्टिक्रमं न जानामि देवानां ह्यन्तरं मुने ॥ ३,२.

शौनक म्हणाले: भगवंताने प्रत्येक तत्त्वाशी एकरूप असणाऱ्यांना कसे निर्माण केले? मला सृष्टीची क्रमवारी आणि देवांमधील फरक माहिती नाहीत, हे मुनी.

शौनकेनैव मुक्तस्तु सूतो वचनमब्रवीत् । शूत उवाच । सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव ब्रह्मर्षिसत्तम ॥ ३,२.

शौनकाने विचारल्यावर सूत म्हणाले: तुझी बुद्धी अगदी योग्य आहे, हे श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी.

एवमेव कृतः प्रश्रो हरौ तु गरुडेन वै । यदुक्तवान्हरिस्तस्मैतद्वक्ष्यामि तवानघ । गरुड उवाच । सृष्टिं व्रूहि महाभाग सच्चिदानन्दविग्रह ॥ ३,२.

अगदी तसेच गरुडाने हरिला हा प्रश्न विचारला होता. हरिने त्याला जे सांगितले, ते मी तुला सांगतो, हे निष्पापा. गरुड म्हणतो: हे सच्चिदानंदस्वरूपा, मला सृष्टी सांग.

सृष्टौ ज्ञाते तवोत्कर्षो ज्ञातप्रायो भविष्यति । ब्रह्मादीनां तारतम्यज्ञानं मम भविष्यति ॥ ३,२.

सृष्टी समजल्यावर तुझे मोठेपण जवळजवळ पूर्णपणे कळेल; मला ब्रह्मा वगैरेंच्या श्रेष्ठतेचे ज्ञान मिळेल.

मोक्षोपायम्यः स वोक्त मिततरत्तस्य साधनम् । गरुडेनैव मुक्तस्तु कृष्णो वचनमब्रवीत् ॥ ३,२.

मोक्षाचा उपाय आणि त्याची साधना सांगावयाची आहे. गरुडाने विचारल्यावर कृष्णाने हे शब्द सांगितले.

शृकृष्ण उवाच मूलरूपे ह्यतो ज्ञेयो विष्णुत्वाद्विष्णुरव्ययः ॥ ३,२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मूळरूपात, विष्णूच अविनाशी आहे, हेच समजावे.

अवतारमिदं प्रोक्तं पूर्णत्वादेव सुव्रत । अनेको ह्येकतां प्राप्य संशेते प्रलयाय वै ॥ ३,२.

पूर्णत्वामुळे हे अवतार म्हणतात, हे सुभ्रत. अनेक असूनही, ते एकरूप होतात आणि प्रलयासाठी विश्रांती घेतात.

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यं तत्वमेव सः ॥ ३,२.

तरीही त्यात एक विशेषता आहे; तेच तत्त्व जाणून घ्यावे.

भेदेन दर्शनाद्वापि भेदाभेदेन दर्शनात् । विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां सुखादिनाम् । तत्रैव दशनाद्वापि क्षिप्रमेव तमो व्रजेत् ॥ ३,२.

विष्णूच्या गुण, रूप, अंग आणि सुख यांत भेद किंवा अभेद-भेद दोन्ही पाहिल्याने, फक्त तेच पाहिल्यावर अज्ञान लवकर दूर होते.

पुरुषान्तरमारभ्य कल्पिता ये द्विजोत्तम । हरिरूपास्तु ते ज्ञेया एकीभूता हि तेन ते ॥ ३,२.

इतर पुरुषांपासून सुरू होणारे जे निर्माण झाले, हे श्रेष्ठ द्विजा, ते सर्व हरिची रूपे आहेत, आणि ते त्याच्याशी एकरूप असतात.

प्रलये समनुप्राप्ते जीवाः स यान्ति मामकाः । विराड्रूपे हरेः संति तदा ते च ह्यनेकधा ॥ ३,२.

प्रलयाच्या वेळी माझ्या जीवांना गमन होते; त्या वेळी ते हरीच्या विराट रूपात असतात आणि पुन्हा अनेक होतात.

एकीभावं प्राप्नुवन्ति मूलेन प्रलये द्विज । बिंबेन तु स्वयं विष्णुरेकीभावं व्रजेद्यदि ॥ ३,२.

प्रलयाच्या वेळी ते मूळाशी एकरूप होतात, हे द्विजा; पण जर विष्णू स्वतः मूळरूपात एकरूप झाला, तर—

प्रतिबिंबः कथं जीवो भवेन्नारायणस्य च । तदधीनस्तत्सदृशो हरेर्जीवो न संशयः ॥ ३,२.

प्रतिबिंब रूपाने जीव नारायणाचा कसा होईल? तो त्याच्यावर अवलंबून आहे, त्यासारखाच आहे, आणि तो हरीचाच जीव आहे, यात शंका नाही.