गरुडपुराणम्

वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम् । अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः ॥ ३,१.

जो वाचतो त्याला दुहेरी पुण्य मिळतं, आणि जो समजावतो त्याला त्याहून अधिक पुण्य मिळतं. महान लोक म्हणतात की हे अनंत वेदांच्या बरोबरीचं आहे, आणि विद्वान सांगतात की याचं महत्त्व महाभारतापेक्षा जास्त आहे.

वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः ॥ ३,१.

विष्णूचं रहस्य जाणणारे सांगतात की अर्थाने हे दोन्ही वेदांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च । तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः ॥ ३,१.

या सर्वांमध्ये, गीतीका आणि विष्णूच्या हजार नावांना श्रेष्ठ मानलं जातं. यांचं ऐकण्यानं, महान लोक सांगतात, भारताच्या दहा पट फळ मिळतं.

दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम् । निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम् ॥ ३,१.

दैत्यांनी सर्व ब्राह्मण कुळांमध्ये कृतयुगात, भारतातील सहा हजाराव्या वर्षी, काही नव्याने निर्माण झालेल्यांना बाहेर काढून, तिथे कायमच आपली वस्ती केली.

मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम् । तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे ॥ ३,१.

भगवान व्यासांनी हरिचा विचार करून, त्याच रूपात भागवत पुराण रचले; त्याचप्रमाणे, वैष्णव पुराण सांगितले आणि त्यानंतर गारुड पुराण निर्माण केले.

अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम् । गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने ॥ ३,१.

म्हणून गारुड पुराण हे सर्वात श्रेष्ठ पुराण आहे, शास्त्रांनी मान्य केलेले; विष्णूच्या धर्माचे दर्शन देण्यात गारुड पुराणासारखे दुसरे काहीच नाही.

यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम् । यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः ॥ ३,१.

जसा जनार्दन हा देवतांमध्ये श्रेष्ठ आहे, सुदर्शन शस्त्रांमध्ये श्रेष्ठ आहे, अश्वमेध यज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आणि भक्ती तुटलेल्या लोकांमध्ये रुद्र श्रेष्ठ आहे, तसाच हा क्रम आहे.

नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः । तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने ॥ ३,१.

नद्यांमध्ये गंगा, जलवनस्पतींमध्ये कमळ, भक्ती तुटलेल्या लोकांमध्ये वायू श्रेष्ठ आहे; त्याचप्रमाणे, पुराणांमध्ये गारुड हे हरितत्त्व सांगण्यात मुख्य मानले जाते.

गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः । अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः ॥ ३,१.

गारुड नावाच्या पुराणात हरिचे स्मरण आणि उपदेश केला जातो; म्हणून, हरि हा वंदनीय, साध्य आणि योग्यास पात्र आहे.

भाग्यात्मकत्वाच्छ्रीदेव्या नमनं नदनु स्मृतम् । परो नरोत्तमो वा स साधकेशोपि च स्मृतः ॥ ३,१.

श्रीदेवीमध्ये असलेल्या भाग्यामुळे तिचे वंदन करणे आवश्यक मानले जाते; ती सर्वोच्च असो, श्रेष्ठ पुरुष असो, किंवा साधकांमध्ये असो, तिचे स्मरण असेच केले जाते.

अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः । भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम् ॥ ३,१.

म्हणून, वायूचेही पुराणाच्या सुरुवातीला वंदन करावे, हे द्विजश्रेष्ठांनो; आणि वाणीचे रूप असलेल्या भारतीचे वंदन वायूनंतर लगेच करावे.

उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम् । नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा ॥ ३,१.

जो मदत करणारा असतो त्याला उपसाधक म्हणतात; त्यानंतर, ज्याचे वंदन करावे असे योग्य असते, त्याचे वंदन नेहमी ज्ञानी लोकांनी त्यांच्या क्रमाने सांगितले आहे.

अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः । शौनक उवाच । व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः ॥ ३,१.

म्हणून, ग्रंथकर्त्याच्या कारणाने व्यासांचे वंदन करावे. शौनक म्हणाले: या महात्मा व्यासांचे वंदन शेवटी कसे करावे?

अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत । सूत उवाच । विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि ॥ ३,१.

शेवटी त्यांचे वंदन करण्याचे कारण सांग, हे सुव्रत. सूत म्हणाले: विष्णूनंतर व्यासांचे वंदन करणे हेच मुख्य आहे.

हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः । व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः ॥ ३,१.

कारण व्यास म्हणजे हरिच आहे, तो वाणीच्या चक्राचे रूप आहे; व्यासाला भगवंत हरिसमान कधीच सांगितलेले नाही.

तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः । व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः ॥ ३,१.

हे मुनिश्रेष्ठांनो, मी याचे कारण आदराने सांगतो: तामस पुराणात व्यास हा एक ऋषी म्हणून ओळखला जातो.

इति ज्ञाना वलंबेन दैत्या दैत्यानुगैः समाः । प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः ॥ ३,१.

अशा प्रकारे, ज्ञानावर आधार ठेवून, दैत्य आणि त्यांच्या अनुयायांनी अंधकारात प्रवेश केला; म्हणूनच शेवटी त्याचे वंदन केले जाते.

यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः । पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि ॥ ३,१.

हे अत्यंत गुप्त आहे, मनात ठेवण्यासारखे आहे, यात शंका नाही; पुराणांमध्ये येथे जे शिकवले जाते तेच वंदनीय आहे.

समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते । वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः ॥ ३,१.

संक्षेप आणि विस्तार यांच्या स्वरूपामुळे, ते पुराणांमध्ये समजले जाते; खरे कोण आहे हे त्यांना माहीत नसते, कारण हरिची सेवा करावी लागते.

हरिर्व्यासस्त्वेक एव व्यासस्तु हरिवत्स्मृतः । उपजीव्यतदीशत्वे तयोरेव न संशयः ॥ ३,१.

हरि आणि व्यास हे एकच आहेत; व्यास हा हरिला प्रिय म्हणून ओळखला जातो; या दोघांची सेवा करावी आणि त्यांना स्वामी मानावे, यात शंका नाही.

ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम् । त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः ॥ ३,१.

अनेक स्वाम्यांमध्ये प्रवेश केल्यामुळे श्रीचे स्वामित्व सांगितले जाते; या तिघांची सेवा करावी आणि त्यांची पूजा करावी, म्हणून त्यांचे स्वामित्व मानले जाते.

वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता । भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः ॥ ३,१.

वायू आणि इतर दोघे यांना पूजावे की नाही, याबद्दल सांगितले आहे. या तिघांमध्ये, पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी मारुती हा विष्णूंचा मुख्य भाग मानला जातो.

वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता । तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः ॥ ३,१.

वाणी ही भारतीच्या रूपात दुसरा भाग समजली जाते. तिसरा भाग म्हणजे शेष, जो हरिचा आहे. हे दोन्ही हरिसमान पूजावयाचे नाहीत.

प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः । अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः ॥ ३,१.

जे प्रमुख पूजावयाचे आहेत, ते तसेच सांगितले आहेत. वायू वगैरे जे दुय्यम आहेत, त्यांची पूजा करायची नाही, म्हणून ते तसेच ओळखले जातात.

भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः । वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः ॥ ३,१.

भीष्म, द्रोण अशी नावे मुख्यत्वे भीम वगैरेवरच लावली जातात. म्हणून, हेच पूजावयाचे आहेत, हे ऋषिमहाराज.

पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि । एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ ३,१.

फक्त श्रेष्ठच पूजावयाचे आहेत, इतर त्यांचे प्रतिनिधी समजावेत. हे सर्व मी सांगितले, आणखी काय ऐकायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् २ श्रीशौनक उवाच । कथं ससर्ज भगवांस्तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः । सृष्टिक्रमं न जानामि देवानां ह्यन्तरं मुने ॥ ३,२.

शौनक म्हणाले: भगवंताने प्रत्येक तत्त्वाशी एकरूप असणाऱ्यांना कसे निर्माण केले? मला सृष्टीची क्रमवारी आणि देवांमधील फरक माहिती नाहीत, हे मुनी.

शौनकेनैव मुक्तस्तु सूतो वचनमब्रवीत् । शूत उवाच । सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव ब्रह्मर्षिसत्तम ॥ ३,२.

शौनकाने विचारल्यावर सूत म्हणाले: तुझी बुद्धी अगदी योग्य आहे, हे श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी.

एवमेव कृतः प्रश्रो हरौ तु गरुडेन वै । यदुक्तवान्हरिस्तस्मैतद्वक्ष्यामि तवानघ । गरुड उवाच । सृष्टिं व्रूहि महाभाग सच्चिदानन्दविग्रह ॥ ३,२.

अगदी तसेच गरुडाने हरिला हा प्रश्न विचारला होता. हरिने त्याला जे सांगितले, ते मी तुला सांगतो, हे निष्पापा. गरुड म्हणतो: हे सच्चिदानंदस्वरूपा, मला सृष्टी सांग.