गरुडपुराणम्

श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि । तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या ॥ ३,१.

ही तामस पुराणं सत्याची इच्छा असणाऱ्यांनी माणसांच्या जगात ऐकू नयेत; पण त्यातही, हे महान ऋषींनो, सात्त्विक भाग आहेत आणि त्यात गारुडपुराण एक पाऊल फळासमान मानलं जातं.

अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च । विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा ॥ ३,१.

लहान उपपुराणांची संख्या अठरा सांगितली आहे: विष्णुधर्मोत्तर, तंत्र आणि भागवत यांचा त्यात समावेश होतो.

तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च । तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः ॥ ३,१.

तत्त्वसार, नरसिंह, वायूने सांगितलेलं आणि हंसपुराण—ही सहा महान ऋषींनी सांगितली आहेत.

सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः । एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम् ॥ ३,१.

ही सर्व पुराणं मुख्यतः सात्त्विक आहेत, यात काहीच शंका नाही. यांची फक्त ऐकणंही गारुडपुराणाच्या अर्ध्या फळासमान आहे.

भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च । यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च ॥ ३,१.

भविष्योत्तर, बृहन्नारद, यम-नारद संवाद आणि लघुनारद ही नावंही सांगितली आहेत.

विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च । एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा ॥ ३,१.

विनायकपुराण आणि बृहद्ब्रह्मांड हे राजस मानले जातात; त्यांचं ऐकण्यानं उत्तम भोग मिळतो.

गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः । पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च ॥ ३,१.

ज्ञानी लोक सांगतात की यांचं फळ गारुडपुराणाच्या पाव भागाइतकं आहे. भागवतपुराण, शैवपुराण आणि नंदीने सांगितलेलं पुराणही नमूद केलं आहे.

पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च । एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः ॥ ३,१.

पाशुपत्य, रेणुक आणि भैरव ही पुराणं हरितत्त्व जाणणाऱ्यांनी तामस म्हणून सांगितली आहेत.

एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च । सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम् ॥ ३,१.

ही पुराणं ऐकल्यानं, हे ब्राह्मणांनो, गारुडपुराणाच्या अर्ध्या फळाइतकं पुण्य मिळतं; पण सर्व पुराणांमध्ये भागवतपुराण श्रेष्ठ मानलं जातं.

वेदैस्तुल्य सम पाठे श्रवणे च तदर्धकम् । अर्थतः श्रवणे चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम् ॥ ३,१.

याचं पठण किंवा ऐकणं वेदांच्या बरोबरीचं आहे, आणि ऐकण्यानं अर्धं पुण्य मिळतं. अर्थाने, याचं ऐकणं दहा पट पुण्य देतं असं मानलं जातं.

वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम् । अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः ॥ ३,१.

जो वाचतो त्याला दुहेरी पुण्य मिळतं, आणि जो समजावतो त्याला त्याहून अधिक पुण्य मिळतं. महान लोक म्हणतात की हे अनंत वेदांच्या बरोबरीचं आहे, आणि विद्वान सांगतात की याचं महत्त्व महाभारतापेक्षा जास्त आहे.

वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः ॥ ३,१.

विष्णूचं रहस्य जाणणारे सांगतात की अर्थाने हे दोन्ही वेदांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च । तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः ॥ ३,१.

या सर्वांमध्ये, गीतीका आणि विष्णूच्या हजार नावांना श्रेष्ठ मानलं जातं. यांचं ऐकण्यानं, महान लोक सांगतात, भारताच्या दहा पट फळ मिळतं.

दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम् । निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम् ॥ ३,१.

दैत्यांनी सर्व ब्राह्मण कुळांमध्ये कृतयुगात, भारतातील सहा हजाराव्या वर्षी, काही नव्याने निर्माण झालेल्यांना बाहेर काढून, तिथे कायमच आपली वस्ती केली.

मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम् । तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे ॥ ३,१.

भगवान व्यासांनी हरिचा विचार करून, त्याच रूपात भागवत पुराण रचले; त्याचप्रमाणे, वैष्णव पुराण सांगितले आणि त्यानंतर गारुड पुराण निर्माण केले.

अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम् । गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने ॥ ३,१.

म्हणून गारुड पुराण हे सर्वात श्रेष्ठ पुराण आहे, शास्त्रांनी मान्य केलेले; विष्णूच्या धर्माचे दर्शन देण्यात गारुड पुराणासारखे दुसरे काहीच नाही.

यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम् । यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः ॥ ३,१.

जसा जनार्दन हा देवतांमध्ये श्रेष्ठ आहे, सुदर्शन शस्त्रांमध्ये श्रेष्ठ आहे, अश्वमेध यज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आणि भक्ती तुटलेल्या लोकांमध्ये रुद्र श्रेष्ठ आहे, तसाच हा क्रम आहे.

नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः । तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने ॥ ३,१.

नद्यांमध्ये गंगा, जलवनस्पतींमध्ये कमळ, भक्ती तुटलेल्या लोकांमध्ये वायू श्रेष्ठ आहे; त्याचप्रमाणे, पुराणांमध्ये गारुड हे हरितत्त्व सांगण्यात मुख्य मानले जाते.

गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः । अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः ॥ ३,१.

गारुड नावाच्या पुराणात हरिचे स्मरण आणि उपदेश केला जातो; म्हणून, हरि हा वंदनीय, साध्य आणि योग्यास पात्र आहे.

भाग्यात्मकत्वाच्छ्रीदेव्या नमनं नदनु स्मृतम् । परो नरोत्तमो वा स साधकेशोपि च स्मृतः ॥ ३,१.

श्रीदेवीमध्ये असलेल्या भाग्यामुळे तिचे वंदन करणे आवश्यक मानले जाते; ती सर्वोच्च असो, श्रेष्ठ पुरुष असो, किंवा साधकांमध्ये असो, तिचे स्मरण असेच केले जाते.

अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः । भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम् ॥ ३,१.

म्हणून, वायूचेही पुराणाच्या सुरुवातीला वंदन करावे, हे द्विजश्रेष्ठांनो; आणि वाणीचे रूप असलेल्या भारतीचे वंदन वायूनंतर लगेच करावे.

उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम् । नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा ॥ ३,१.

जो मदत करणारा असतो त्याला उपसाधक म्हणतात; त्यानंतर, ज्याचे वंदन करावे असे योग्य असते, त्याचे वंदन नेहमी ज्ञानी लोकांनी त्यांच्या क्रमाने सांगितले आहे.

अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः । शौनक उवाच । व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः ॥ ३,१.

म्हणून, ग्रंथकर्त्याच्या कारणाने व्यासांचे वंदन करावे. शौनक म्हणाले: या महात्मा व्यासांचे वंदन शेवटी कसे करावे?

अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत । सूत उवाच । विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि ॥ ३,१.

शेवटी त्यांचे वंदन करण्याचे कारण सांग, हे सुव्रत. सूत म्हणाले: विष्णूनंतर व्यासांचे वंदन करणे हेच मुख्य आहे.

हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः । व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः ॥ ३,१.

कारण व्यास म्हणजे हरिच आहे, तो वाणीच्या चक्राचे रूप आहे; व्यासाला भगवंत हरिसमान कधीच सांगितलेले नाही.

तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः । व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः ॥ ३,१.

हे मुनिश्रेष्ठांनो, मी याचे कारण आदराने सांगतो: तामस पुराणात व्यास हा एक ऋषी म्हणून ओळखला जातो.

इति ज्ञाना वलंबेन दैत्या दैत्यानुगैः समाः । प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः ॥ ३,१.

अशा प्रकारे, ज्ञानावर आधार ठेवून, दैत्य आणि त्यांच्या अनुयायांनी अंधकारात प्रवेश केला; म्हणूनच शेवटी त्याचे वंदन केले जाते.

यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः । पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि ॥ ३,१.

हे अत्यंत गुप्त आहे, मनात ठेवण्यासारखे आहे, यात शंका नाही; पुराणांमध्ये येथे जे शिकवले जाते तेच वंदनीय आहे.

समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते । वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः ॥ ३,१.

संक्षेप आणि विस्तार यांच्या स्वरूपामुळे, ते पुराणांमध्ये समजले जाते; खरे कोण आहे हे त्यांना माहीत नसते, कारण हरिची सेवा करावी लागते.