गरुडपुराणम्

ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च । त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति ॥ ३,१.

त्यापुढे विष्णुपुराण आणि मग गारुड नावाचं पुराण येतं; कलियुगात लोकांसाठी ही तीनच मुख्य आहेत, तरी गारुड पुराणात काही विशेषत्व आहे.

शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम् । आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः ॥ ३,१.

हे ब्राह्मणांनो, ते विशेष ऐका: गारुड नावाचं पुराण तीन भागांनी बनलेलं आहे; पहिला भाग कर्मकांड, दुसरा भाग धर्मकांड असं म्हणतात.

तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः । तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः ॥ ३,१.

तिसऱ्या भागाला ब्रह्मकांड म्हणतात; त्यातला शेवटचा भाग सर्वात श्रेष्ठ आहे. ब्राह्मण सांगतात की, तिसऱ्या भागाचं श्रवण केल्याने भागवताइतकंच पुण्य मिळतं.

तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति । तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम् ॥ ३,१.

तिसरा भाग वाचल्याने वेदासारखंच फळ मिळतं—यात काहीच शंका नाही; आणि फक्त ऐकलं तरीही तितकंच फळ मिळतं, वाचल्याने तर त्याहून जास्तच मिळतं.

तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम् । ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः ॥ ३,१.

तिसऱ्या भागाचं ऐकणं किंवा अर्थ समजून घेणं, यातून वाचनाच्या दहाव्या भागाइतकं पुण्य मिळतं असं सांगितलं आहे. त्यानंतर मत्स्यपुराण श्रेष्ठ मानलं जातं, आणि त्यानंतर कूर्मपुराण अधिक श्रेष्ठ आहे असं म्हणतात.

तथैव वै वायुपुराणमाहुस्त्रीण्येव चाहुः सात्त्विकानीति लोके । तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः ॥ ३,१.

वायुपुराणात प्रमाण घेत, लोकात तीन सात्त्विक पुराणं आहेत असं सांगितलं जातं. पण या सहा पुराणांमध्येही सात्त्विक गुण आहे, हे महान ऋषींनो, लक्षात घ्या.

सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च । विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः ॥ ३,१.

सात्त्विक पुराणांपैकी मत्स्य आणि कूर्म हे कमी सात्त्विक मानले जातात, वायुपुराण मध्यम सात्त्विक आहे असं म्हणतात. विष्णुपुराण, भागवतपुराण आणि गारुडपुराण हे श्रेष्ठ सात्त्विक आहेत असं ज्ञानी लोक सांगतात.

स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ । एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च ॥ ३,१.

स्कांद, पद्म, वामन, वराह, अग्नि आणि भविष्य हे पुराण विद्वान राजस मानतात. यांपैकी काही भाग सात्त्विक आहेत, तर काही तामस आहेत.

रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा । तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च ॥ ३,१.

राजस गुण जास्त असल्यामुळे त्यांना राजस म्हणतात; मुक्ती इच्छिणाऱ्यांनी ही पुराणं नेहमी ऐकू नयेत. त्यात काही सात्त्विक भाग आहेत, आणि त्यांचं ऐकण्याचं फळ गारुडपुराणाच्या अर्ध्या प्रमाणात मिळतं.

ब्रह्माण्डलैङ्ग्ये ब्रह्मवैवर्तकं वै मार्कंण्डेयं ब्राह्ममादित्यकं च । एतान्या हुस्तामसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विको राजसश्च ॥ ३,१.

ब्रह्मांड, लिंग, ब्रह्मवैवर्त, मार्कंडेय, ब्राह्म आणि आदित्य ही पुराणं विद्वान तामस म्हणतात; त्यात काही भाग सात्त्विक आणि काही राजस आहेत.

श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि । तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या ॥ ३,१.

ही तामस पुराणं सत्याची इच्छा असणाऱ्यांनी माणसांच्या जगात ऐकू नयेत; पण त्यातही, हे महान ऋषींनो, सात्त्विक भाग आहेत आणि त्यात गारुडपुराण एक पाऊल फळासमान मानलं जातं.

अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च । विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा ॥ ३,१.

लहान उपपुराणांची संख्या अठरा सांगितली आहे: विष्णुधर्मोत्तर, तंत्र आणि भागवत यांचा त्यात समावेश होतो.

तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च । तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः ॥ ३,१.

तत्त्वसार, नरसिंह, वायूने सांगितलेलं आणि हंसपुराण—ही सहा महान ऋषींनी सांगितली आहेत.

सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः । एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम् ॥ ३,१.

ही सर्व पुराणं मुख्यतः सात्त्विक आहेत, यात काहीच शंका नाही. यांची फक्त ऐकणंही गारुडपुराणाच्या अर्ध्या फळासमान आहे.

भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च । यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च ॥ ३,१.

भविष्योत्तर, बृहन्नारद, यम-नारद संवाद आणि लघुनारद ही नावंही सांगितली आहेत.

विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च । एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा ॥ ३,१.

विनायकपुराण आणि बृहद्ब्रह्मांड हे राजस मानले जातात; त्यांचं ऐकण्यानं उत्तम भोग मिळतो.

गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः । पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च ॥ ३,१.

ज्ञानी लोक सांगतात की यांचं फळ गारुडपुराणाच्या पाव भागाइतकं आहे. भागवतपुराण, शैवपुराण आणि नंदीने सांगितलेलं पुराणही नमूद केलं आहे.

पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च । एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः ॥ ३,१.

पाशुपत्य, रेणुक आणि भैरव ही पुराणं हरितत्त्व जाणणाऱ्यांनी तामस म्हणून सांगितली आहेत.

एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च । सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम् ॥ ३,१.

ही पुराणं ऐकल्यानं, हे ब्राह्मणांनो, गारुडपुराणाच्या अर्ध्या फळाइतकं पुण्य मिळतं; पण सर्व पुराणांमध्ये भागवतपुराण श्रेष्ठ मानलं जातं.

वेदैस्तुल्य सम पाठे श्रवणे च तदर्धकम् । अर्थतः श्रवणे चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम् ॥ ३,१.

याचं पठण किंवा ऐकणं वेदांच्या बरोबरीचं आहे, आणि ऐकण्यानं अर्धं पुण्य मिळतं. अर्थाने, याचं ऐकणं दहा पट पुण्य देतं असं मानलं जातं.

वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम् । अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः ॥ ३,१.

जो वाचतो त्याला दुहेरी पुण्य मिळतं, आणि जो समजावतो त्याला त्याहून अधिक पुण्य मिळतं. महान लोक म्हणतात की हे अनंत वेदांच्या बरोबरीचं आहे, आणि विद्वान सांगतात की याचं महत्त्व महाभारतापेक्षा जास्त आहे.

वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः ॥ ३,१.

विष्णूचं रहस्य जाणणारे सांगतात की अर्थाने हे दोन्ही वेदांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च । तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः ॥ ३,१.

या सर्वांमध्ये, गीतीका आणि विष्णूच्या हजार नावांना श्रेष्ठ मानलं जातं. यांचं ऐकण्यानं, महान लोक सांगतात, भारताच्या दहा पट फळ मिळतं.

दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम् । निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम् ॥ ३,१.

दैत्यांनी सर्व ब्राह्मण कुळांमध्ये कृतयुगात, भारतातील सहा हजाराव्या वर्षी, काही नव्याने निर्माण झालेल्यांना बाहेर काढून, तिथे कायमच आपली वस्ती केली.

मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम् । तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे ॥ ३,१.

भगवान व्यासांनी हरिचा विचार करून, त्याच रूपात भागवत पुराण रचले; त्याचप्रमाणे, वैष्णव पुराण सांगितले आणि त्यानंतर गारुड पुराण निर्माण केले.

अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम् । गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने ॥ ३,१.

म्हणून गारुड पुराण हे सर्वात श्रेष्ठ पुराण आहे, शास्त्रांनी मान्य केलेले; विष्णूच्या धर्माचे दर्शन देण्यात गारुड पुराणासारखे दुसरे काहीच नाही.

यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम् । यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः ॥ ३,१.

जसा जनार्दन हा देवतांमध्ये श्रेष्ठ आहे, सुदर्शन शस्त्रांमध्ये श्रेष्ठ आहे, अश्वमेध यज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आणि भक्ती तुटलेल्या लोकांमध्ये रुद्र श्रेष्ठ आहे, तसाच हा क्रम आहे.

नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः । तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने ॥ ३,१.

नद्यांमध्ये गंगा, जलवनस्पतींमध्ये कमळ, भक्ती तुटलेल्या लोकांमध्ये वायू श्रेष्ठ आहे; त्याचप्रमाणे, पुराणांमध्ये गारुड हे हरितत्त्व सांगण्यात मुख्य मानले जाते.

गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः । अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः ॥ ३,१.

गारुड नावाच्या पुराणात हरिचे स्मरण आणि उपदेश केला जातो; म्हणून, हरि हा वंदनीय, साध्य आणि योग्यास पात्र आहे.