गरुडपुराणम्

नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम् । ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव ॥ ३,१.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, नमस्कार दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे करु नये; हे गुपित मनात ठेवावं. जे सर्व वैष्णव, विष्णूचे दास आहेत, ते सगळे नेहमी फक्त विष्णूला भक्ती करतात.

नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि । नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक्स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति ॥ ३,१.

जे लोक वंदन करतात आणि त्यामुळे पुण्य आणि सात्त्विक गुणांची स्थापना करतात, तसेच जे वासुदेव, हरि यांना आपल्या शक्तीनुसार योग्य रीतीने वंदन करतात, ते खरेच पुण्यवान आहेत.

प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम् । ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वेऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः ॥ ३,१.

जे लोक कर्ममार्गाने चालताना, संकटाच्या काळातही दुसऱ्या देवतेची पूजा करत नाहीत, तेच खरे वैष्णव आणि विष्णूचे दास आहेत; बाकीचे सर्व फक्त अवैष्णव समजले जातात.

उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति । तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे ॥ ३,१.

उपक्रम, उपसंहार आणि चिन्हांद्वारे, ते लोक गुरु म्हणून फक्त हरिकडेच जातात; हेच खरे पुराणांमध्ये ब्राह्मणांनी सांगितले आहे आणि कलियुगात त्यांच्यावर कोणीही दोष ठेवू नये.

यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान् । अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि ॥ ३,१.

कारण ते प्रत्येकाच्या वर्णानुसार योग्य धर्म सांगतात, म्हणून कलियुगात भ्रमित लोक नेहमीच त्यांच्यावर दोष ठेवतात; आणि असे ब्राह्मण खूपच आहेत.

न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च । न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः ॥ ३,१.

विष्णूच्या समान दुसरी कोणतीही देवता नाही, वायूच्या सारखा दुसरा गुरु नाही, विष्णुपदासारखे दुसरे तीर्थ नाही आणि विष्णूभक्तासारखा दुसरा भक्त नाही.

अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः । श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुःखदानि ॥ ३,१.

विष्णूची महती सांगणाऱ्या इतर सर्व शिकवणी सात्त्विकच मानल्या जातात; माणसांच्या जगात फक्त त्या ऐकाव्यात, इतर ऐकू नयेत, कारण त्या दुःखच देतात.

कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि । मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम् ॥ ३,१.

कलियुगात सर्व पुराणांमध्ये फक्त तीनच मुख्य आणि हरिप्रिय आहेत; त्यात भागवत पुराण हे सर्व लोकांसाठी श्रेष्ठ असून, तेच सर्वश्रेष्ठ कल्याण देणारं आहे.

पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम् । यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम् ॥ ३,१.

कारण त्यात प्रथम सृष्टीचं वर्णन आहे, म्हणून भागवत पुराण श्रेष्ठ मानलं जातं; त्या पुराणात सुरुवातीला विष्णू, ब्रह्मा, रुद्र वगैरे यांच्या सृष्टीची कथा सांगितली आहे.

नानार्थमेवं कथयन्ति विप्र नीचोच्चरूपं ज्ञानमाहुर्महान्तः । तेनैव सिद्धं प्रवदन्ति सर्वं ह्यतः परं भागवतं पुराणम् ॥ ३,१.

हे ब्राह्मणांनो, मोठ्या लोकांनी सांगितलं आहे की, ज्ञान वेगवेगळ्या प्रकारे, उंच-नीच रूपात शिकवलं जातं; म्हणून सर्व काही त्यातूनच सिद्ध होतं, त्यामुळे भागवत पुराण श्रेष्ठ आहे.

ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च । त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति ॥ ३,१.

त्यापुढे विष्णुपुराण आणि मग गारुड नावाचं पुराण येतं; कलियुगात लोकांसाठी ही तीनच मुख्य आहेत, तरी गारुड पुराणात काही विशेषत्व आहे.

शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम् । आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः ॥ ३,१.

हे ब्राह्मणांनो, ते विशेष ऐका: गारुड नावाचं पुराण तीन भागांनी बनलेलं आहे; पहिला भाग कर्मकांड, दुसरा भाग धर्मकांड असं म्हणतात.

तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः । तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः ॥ ३,१.

तिसऱ्या भागाला ब्रह्मकांड म्हणतात; त्यातला शेवटचा भाग सर्वात श्रेष्ठ आहे. ब्राह्मण सांगतात की, तिसऱ्या भागाचं श्रवण केल्याने भागवताइतकंच पुण्य मिळतं.

तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति । तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम् ॥ ३,१.

तिसरा भाग वाचल्याने वेदासारखंच फळ मिळतं—यात काहीच शंका नाही; आणि फक्त ऐकलं तरीही तितकंच फळ मिळतं, वाचल्याने तर त्याहून जास्तच मिळतं.

तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम् । ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः ॥ ३,१.

तिसऱ्या भागाचं ऐकणं किंवा अर्थ समजून घेणं, यातून वाचनाच्या दहाव्या भागाइतकं पुण्य मिळतं असं सांगितलं आहे. त्यानंतर मत्स्यपुराण श्रेष्ठ मानलं जातं, आणि त्यानंतर कूर्मपुराण अधिक श्रेष्ठ आहे असं म्हणतात.

तथैव वै वायुपुराणमाहुस्त्रीण्येव चाहुः सात्त्विकानीति लोके । तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः ॥ ३,१.

वायुपुराणात प्रमाण घेत, लोकात तीन सात्त्विक पुराणं आहेत असं सांगितलं जातं. पण या सहा पुराणांमध्येही सात्त्विक गुण आहे, हे महान ऋषींनो, लक्षात घ्या.

सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च । विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः ॥ ३,१.

सात्त्विक पुराणांपैकी मत्स्य आणि कूर्म हे कमी सात्त्विक मानले जातात, वायुपुराण मध्यम सात्त्विक आहे असं म्हणतात. विष्णुपुराण, भागवतपुराण आणि गारुडपुराण हे श्रेष्ठ सात्त्विक आहेत असं ज्ञानी लोक सांगतात.

स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ । एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च ॥ ३,१.

स्कांद, पद्म, वामन, वराह, अग्नि आणि भविष्य हे पुराण विद्वान राजस मानतात. यांपैकी काही भाग सात्त्विक आहेत, तर काही तामस आहेत.

रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा । तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च ॥ ३,१.

राजस गुण जास्त असल्यामुळे त्यांना राजस म्हणतात; मुक्ती इच्छिणाऱ्यांनी ही पुराणं नेहमी ऐकू नयेत. त्यात काही सात्त्विक भाग आहेत, आणि त्यांचं ऐकण्याचं फळ गारुडपुराणाच्या अर्ध्या प्रमाणात मिळतं.

ब्रह्माण्डलैङ्ग्ये ब्रह्मवैवर्तकं वै मार्कंण्डेयं ब्राह्ममादित्यकं च । एतान्या हुस्तामसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विको राजसश्च ॥ ३,१.

ब्रह्मांड, लिंग, ब्रह्मवैवर्त, मार्कंडेय, ब्राह्म आणि आदित्य ही पुराणं विद्वान तामस म्हणतात; त्यात काही भाग सात्त्विक आणि काही राजस आहेत.

श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि । तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या ॥ ३,१.

ही तामस पुराणं सत्याची इच्छा असणाऱ्यांनी माणसांच्या जगात ऐकू नयेत; पण त्यातही, हे महान ऋषींनो, सात्त्विक भाग आहेत आणि त्यात गारुडपुराण एक पाऊल फळासमान मानलं जातं.

अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च । विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा ॥ ३,१.

लहान उपपुराणांची संख्या अठरा सांगितली आहे: विष्णुधर्मोत्तर, तंत्र आणि भागवत यांचा त्यात समावेश होतो.

तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च । तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः ॥ ३,१.

तत्त्वसार, नरसिंह, वायूने सांगितलेलं आणि हंसपुराण—ही सहा महान ऋषींनी सांगितली आहेत.

सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः । एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम् ॥ ३,१.

ही सर्व पुराणं मुख्यतः सात्त्विक आहेत, यात काहीच शंका नाही. यांची फक्त ऐकणंही गारुडपुराणाच्या अर्ध्या फळासमान आहे.

भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च । यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च ॥ ३,१.

भविष्योत्तर, बृहन्नारद, यम-नारद संवाद आणि लघुनारद ही नावंही सांगितली आहेत.

विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च । एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा ॥ ३,१.

विनायकपुराण आणि बृहद्ब्रह्मांड हे राजस मानले जातात; त्यांचं ऐकण्यानं उत्तम भोग मिळतो.

गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः । पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च ॥ ३,१.

ज्ञानी लोक सांगतात की यांचं फळ गारुडपुराणाच्या पाव भागाइतकं आहे. भागवतपुराण, शैवपुराण आणि नंदीने सांगितलेलं पुराणही नमूद केलं आहे.

पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च । एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः ॥ ३,१.

पाशुपत्य, रेणुक आणि भैरव ही पुराणं हरितत्त्व जाणणाऱ्यांनी तामस म्हणून सांगितली आहेत.

एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च । सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम् ॥ ३,१.

ही पुराणं ऐकल्यानं, हे ब्राह्मणांनो, गारुडपुराणाच्या अर्ध्या फळाइतकं पुण्य मिळतं; पण सर्व पुराणांमध्ये भागवतपुराण श्रेष्ठ मानलं जातं.