गरुडपुराणम्

इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च । अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र ॥ ३,१.

या आणि पुढच्या जन्मातही त्या फक्त मिश्र सुख देतात; नंतर मात्र अध:पात आणि अंधारच मिळतो. म्हणून, मुक्ती हवी असणाऱ्यांनी या देवांना पूजू नये किंवा वाकू नये.

तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः । श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान् ॥ ३,१.

सर्व आश्रमातील लोकांनी, अगदी मोठ्या संकटातही, श्रीची इच्छा असणाऱ्यांनी ब्रह्मा, रुद्र, इंद्र, यम आणि इतर देवांची पूजा केली, तरीही —

इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन् । नमन्ति येऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः ॥ ३,१.

त्यांना इथे मोठं दु:ख, मोठ्या आजार, कुष्ठ, भगंदर वगैरे भोगावं लागतं. जे ब्रह्मा, रुद्र, वायू यांच्या अवैष्णव रूपांना वाकतात, ते विष्णूचे भक्त नाहीत.

अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि । वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव ॥ ३,१.

आता मी माझा हेतू सांगतो, हे श्रेष्ठ मुनींनो, जो फार गुप्त आहे आणि मनात ठेवावा असा आहे. ब्राह्मणांनी इथे वायूचं रूपच पूजावं, ब्रह्मा, रुद्र वगैरेचं रूप नाही.

पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय । अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक् ॥ ३,१.

पूजेच्या वेळी, विष्णूच्या प्रतिनिधी वायूचं रूप योग्य जागी ठेवून, त्यात असलेल्या लक्ष्मीपती हरिची नीट पूजा करावी.

पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ्निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत् । पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः ॥ ३,१.

नंतर, हरिच्या उरलेल्या नैवेद्याने वायूचं सुंदर रूप नीट पूजावं. जे वेगळी फुलं, धूप, लेप वगैरेने पूजा करतात, ते भ्रमित आहेत.

तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति । प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः ॥ ३,१.

त्यांना या जगात आणि पुढच्या जन्मात दु:खच मिळतं; यात शंका नाही. प्रायश्चित्त म्हणून, हे ब्राह्मणांनो, त्यांनी काहीही करून विष्णूचं नाव आठवावं.

पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान् । नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव ॥ ३,१.

जे लोक पाषंड, रुद्र वगैरे किंवा हरि, वायू, शंकर यांच्या मूर्तींना फळाच्या इच्छेने वंदन करतात, ते खरोखरच भ्रमित आहेत; कारण त्यांना मिळणारे फळ कायमचं दुःखच असतं.

वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम् । नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः ॥ ३,१.

जर उत्तम ब्राह्मणांनी वायूची मूर्ती स्थापली असेल, तर तिला नक्कीच वंदन करावं. आणि जर हरि किंवा विष्णूची पूजा नैवेद्याच्या उरलेल्या भागाने केली, तर त्यात काहीही दोष नाही.

गुरुर्हि मुख्यो हनुमज्जनिर्महान्रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमान्सदैव । एवं विदित्वा परमं हरिं च पुत्रं पुनर्मुख्यदेवस्य वायोः ॥ ३,१.

मुख्य गुरु म्हणजेच हनुमान, जो वायूपुत्र आहे आणि रामाच्या चरणांचा मोठा भक्त आहे. हे जाणून, परम हरिला पुत्र म्हणून आणि पुन्हा वायूच्या मुख्य देवतेप्रमाणे ओळखावं.

नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम् । ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव ॥ ३,१.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, नमस्कार दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे करु नये; हे गुपित मनात ठेवावं. जे सर्व वैष्णव, विष्णूचे दास आहेत, ते सगळे नेहमी फक्त विष्णूला भक्ती करतात.

नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि । नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक्स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति ॥ ३,१.

जे लोक वंदन करतात आणि त्यामुळे पुण्य आणि सात्त्विक गुणांची स्थापना करतात, तसेच जे वासुदेव, हरि यांना आपल्या शक्तीनुसार योग्य रीतीने वंदन करतात, ते खरेच पुण्यवान आहेत.

प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम् । ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वेऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः ॥ ३,१.

जे लोक कर्ममार्गाने चालताना, संकटाच्या काळातही दुसऱ्या देवतेची पूजा करत नाहीत, तेच खरे वैष्णव आणि विष्णूचे दास आहेत; बाकीचे सर्व फक्त अवैष्णव समजले जातात.

उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति । तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे ॥ ३,१.

उपक्रम, उपसंहार आणि चिन्हांद्वारे, ते लोक गुरु म्हणून फक्त हरिकडेच जातात; हेच खरे पुराणांमध्ये ब्राह्मणांनी सांगितले आहे आणि कलियुगात त्यांच्यावर कोणीही दोष ठेवू नये.

यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान् । अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि ॥ ३,१.

कारण ते प्रत्येकाच्या वर्णानुसार योग्य धर्म सांगतात, म्हणून कलियुगात भ्रमित लोक नेहमीच त्यांच्यावर दोष ठेवतात; आणि असे ब्राह्मण खूपच आहेत.

न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च । न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः ॥ ३,१.

विष्णूच्या समान दुसरी कोणतीही देवता नाही, वायूच्या सारखा दुसरा गुरु नाही, विष्णुपदासारखे दुसरे तीर्थ नाही आणि विष्णूभक्तासारखा दुसरा भक्त नाही.

अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः । श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुःखदानि ॥ ३,१.

विष्णूची महती सांगणाऱ्या इतर सर्व शिकवणी सात्त्विकच मानल्या जातात; माणसांच्या जगात फक्त त्या ऐकाव्यात, इतर ऐकू नयेत, कारण त्या दुःखच देतात.

कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि । मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम् ॥ ३,१.

कलियुगात सर्व पुराणांमध्ये फक्त तीनच मुख्य आणि हरिप्रिय आहेत; त्यात भागवत पुराण हे सर्व लोकांसाठी श्रेष्ठ असून, तेच सर्वश्रेष्ठ कल्याण देणारं आहे.

पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम् । यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम् ॥ ३,१.

कारण त्यात प्रथम सृष्टीचं वर्णन आहे, म्हणून भागवत पुराण श्रेष्ठ मानलं जातं; त्या पुराणात सुरुवातीला विष्णू, ब्रह्मा, रुद्र वगैरे यांच्या सृष्टीची कथा सांगितली आहे.

नानार्थमेवं कथयन्ति विप्र नीचोच्चरूपं ज्ञानमाहुर्महान्तः । तेनैव सिद्धं प्रवदन्ति सर्वं ह्यतः परं भागवतं पुराणम् ॥ ३,१.

हे ब्राह्मणांनो, मोठ्या लोकांनी सांगितलं आहे की, ज्ञान वेगवेगळ्या प्रकारे, उंच-नीच रूपात शिकवलं जातं; म्हणून सर्व काही त्यातूनच सिद्ध होतं, त्यामुळे भागवत पुराण श्रेष्ठ आहे.

ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च । त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति ॥ ३,१.

त्यापुढे विष्णुपुराण आणि मग गारुड नावाचं पुराण येतं; कलियुगात लोकांसाठी ही तीनच मुख्य आहेत, तरी गारुड पुराणात काही विशेषत्व आहे.

शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम् । आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः ॥ ३,१.

हे ब्राह्मणांनो, ते विशेष ऐका: गारुड नावाचं पुराण तीन भागांनी बनलेलं आहे; पहिला भाग कर्मकांड, दुसरा भाग धर्मकांड असं म्हणतात.

तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः । तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः ॥ ३,१.

तिसऱ्या भागाला ब्रह्मकांड म्हणतात; त्यातला शेवटचा भाग सर्वात श्रेष्ठ आहे. ब्राह्मण सांगतात की, तिसऱ्या भागाचं श्रवण केल्याने भागवताइतकंच पुण्य मिळतं.

तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति । तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम् ॥ ३,१.

तिसरा भाग वाचल्याने वेदासारखंच फळ मिळतं—यात काहीच शंका नाही; आणि फक्त ऐकलं तरीही तितकंच फळ मिळतं, वाचल्याने तर त्याहून जास्तच मिळतं.

तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम् । ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः ॥ ३,१.

तिसऱ्या भागाचं ऐकणं किंवा अर्थ समजून घेणं, यातून वाचनाच्या दहाव्या भागाइतकं पुण्य मिळतं असं सांगितलं आहे. त्यानंतर मत्स्यपुराण श्रेष्ठ मानलं जातं, आणि त्यानंतर कूर्मपुराण अधिक श्रेष्ठ आहे असं म्हणतात.

तथैव वै वायुपुराणमाहुस्त्रीण्येव चाहुः सात्त्विकानीति लोके । तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः ॥ ३,१.

वायुपुराणात प्रमाण घेत, लोकात तीन सात्त्विक पुराणं आहेत असं सांगितलं जातं. पण या सहा पुराणांमध्येही सात्त्विक गुण आहे, हे महान ऋषींनो, लक्षात घ्या.

सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च । विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः ॥ ३,१.

सात्त्विक पुराणांपैकी मत्स्य आणि कूर्म हे कमी सात्त्विक मानले जातात, वायुपुराण मध्यम सात्त्विक आहे असं म्हणतात. विष्णुपुराण, भागवतपुराण आणि गारुडपुराण हे श्रेष्ठ सात्त्विक आहेत असं ज्ञानी लोक सांगतात.

स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ । एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च ॥ ३,१.

स्कांद, पद्म, वामन, वराह, अग्नि आणि भविष्य हे पुराण विद्वान राजस मानतात. यांपैकी काही भाग सात्त्विक आहेत, तर काही तामस आहेत.

रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा । तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च ॥ ३,१.

राजस गुण जास्त असल्यामुळे त्यांना राजस म्हणतात; मुक्ती इच्छिणाऱ्यांनी ही पुराणं नेहमी ऐकू नयेत. त्यात काही सात्त्विक भाग आहेत, आणि त्यांचं ऐकण्याचं फळ गारुडपुराणाच्या अर्ध्या प्रमाणात मिळतं.