गरुडपुराणम्

मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम् । सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम् ॥ ३,१.

मुक्ती मिळवण्याचा खरा मार्ग काय आहे ते आम्हाला स्पष्टपणे सांग. सूत म्हणाले : हे ऋषिमुनींनो, हरी विषयीचं सत्य मी सांगतो, ऐका.

नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम् । द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति ॥ ३,१.

मी विष्णू, श्री, वायू, भारती, शेष, द्वैपायन, गुरु आणि कृष्ण यांना वंदन करून, माझ्या समजुतीनुसार सांगतो.

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम् ॥ ३,१.

नारायणासारखा कोणीही नाही, पूर्वी नव्हता आणि पुढेही होणार नाही. या सत्य वचनाने मी सर्व काही साध्य करतो.

शौनक उवाच । किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम । कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत ॥ ३,१.

शौनक म्हणाले : हे श्रेष्ठ मुनी, ग्रंथाच्या सुरुवातीला विष्णूला वंदन का करावं लागतं? हे ब्रह्मन्, कृपया मला कारण सांग.

ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम् । अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि । सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च ॥ ३,१.

मग श्री, मग वायू, मग भारती आणि शेवटी व्यास यांना वंदन का केलंस? हे सूत, भाग्यवान, याचं कारण मला सांग.

सूत उवाच । आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे । सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशतेऽतो नम्य एको हरिर्हि ॥ ३,१.

सूत म्हणाले : सर्व वेदांतून ज्यांना ओळखता येतं, वेद, शास्त्र, इतिहास आणि पुराणांमध्ये ज्यांचा प्रकाश आहे, ते एकट्या विष्णूचं वंदन करावं लागतं.

सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः । नमन्ति येऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च ॥ ३,१.

सर्वत्र प्रमुख आणि श्रेष्ठ तोच आहे; त्यालाच वंदन करावं, शंकर वगैरेना नाही. जे शंकर, विनायक, चंडिका, रेणुका यांना वाकतात, ते अज्ञानामुळेच असं करतात.

तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च । सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति ॥ ३,१.

सूर्य, भैरव, मातरश्व, वाणी, गिरिजा आणि श्री — हे सगळेही वैष्णवच आहेत, स्वतंत्र देवता नाहीत, त्यांचे भक्तही नाहीत, असं आचार्य सांगतात.

न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन । पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च ॥ ३,१.

पार्थाशी संबंध नसलेल्या देवांना वाकणं योग्य नाही; अशा पूजेनं त्या देवता प्रसन्न होत नाहीत. पूजा स्वीकारली तरी त्या थोडंसंच फळ देतात.

संतर्प्य तुष्टैः स्वमनोनु सारात्तैः कारितां काम्यपूजां तथैव । निवेदयित्वा परदेवतायां विष्णौ हरौ श्रीपुरुषादिवन्द्ये ॥ ३,१.

स्वतःच्या इच्छेनुसार त्यांना तृप्त करून, काम्य पूजा केली की, ती पूजा परमदेव विष्णू, हरि, श्रीपुरुष आणि पूज्य यांना अर्पण करावी.

इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च । अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र ॥ ३,१.

या आणि पुढच्या जन्मातही त्या फक्त मिश्र सुख देतात; नंतर मात्र अध:पात आणि अंधारच मिळतो. म्हणून, मुक्ती हवी असणाऱ्यांनी या देवांना पूजू नये किंवा वाकू नये.

तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः । श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान् ॥ ३,१.

सर्व आश्रमातील लोकांनी, अगदी मोठ्या संकटातही, श्रीची इच्छा असणाऱ्यांनी ब्रह्मा, रुद्र, इंद्र, यम आणि इतर देवांची पूजा केली, तरीही —

इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन् । नमन्ति येऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः ॥ ३,१.

त्यांना इथे मोठं दु:ख, मोठ्या आजार, कुष्ठ, भगंदर वगैरे भोगावं लागतं. जे ब्रह्मा, रुद्र, वायू यांच्या अवैष्णव रूपांना वाकतात, ते विष्णूचे भक्त नाहीत.

अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि । वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव ॥ ३,१.

आता मी माझा हेतू सांगतो, हे श्रेष्ठ मुनींनो, जो फार गुप्त आहे आणि मनात ठेवावा असा आहे. ब्राह्मणांनी इथे वायूचं रूपच पूजावं, ब्रह्मा, रुद्र वगैरेचं रूप नाही.

पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय । अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक् ॥ ३,१.

पूजेच्या वेळी, विष्णूच्या प्रतिनिधी वायूचं रूप योग्य जागी ठेवून, त्यात असलेल्या लक्ष्मीपती हरिची नीट पूजा करावी.

पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ्निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत् । पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः ॥ ३,१.

नंतर, हरिच्या उरलेल्या नैवेद्याने वायूचं सुंदर रूप नीट पूजावं. जे वेगळी फुलं, धूप, लेप वगैरेने पूजा करतात, ते भ्रमित आहेत.

तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति । प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः ॥ ३,१.

त्यांना या जगात आणि पुढच्या जन्मात दु:खच मिळतं; यात शंका नाही. प्रायश्चित्त म्हणून, हे ब्राह्मणांनो, त्यांनी काहीही करून विष्णूचं नाव आठवावं.

पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान् । नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव ॥ ३,१.

जे लोक पाषंड, रुद्र वगैरे किंवा हरि, वायू, शंकर यांच्या मूर्तींना फळाच्या इच्छेने वंदन करतात, ते खरोखरच भ्रमित आहेत; कारण त्यांना मिळणारे फळ कायमचं दुःखच असतं.

वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम् । नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः ॥ ३,१.

जर उत्तम ब्राह्मणांनी वायूची मूर्ती स्थापली असेल, तर तिला नक्कीच वंदन करावं. आणि जर हरि किंवा विष्णूची पूजा नैवेद्याच्या उरलेल्या भागाने केली, तर त्यात काहीही दोष नाही.

गुरुर्हि मुख्यो हनुमज्जनिर्महान्रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमान्सदैव । एवं विदित्वा परमं हरिं च पुत्रं पुनर्मुख्यदेवस्य वायोः ॥ ३,१.

मुख्य गुरु म्हणजेच हनुमान, जो वायूपुत्र आहे आणि रामाच्या चरणांचा मोठा भक्त आहे. हे जाणून, परम हरिला पुत्र म्हणून आणि पुन्हा वायूच्या मुख्य देवतेप्रमाणे ओळखावं.

नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम् । ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव ॥ ३,१.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, नमस्कार दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे करु नये; हे गुपित मनात ठेवावं. जे सर्व वैष्णव, विष्णूचे दास आहेत, ते सगळे नेहमी फक्त विष्णूला भक्ती करतात.

नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि । नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक्स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति ॥ ३,१.

जे लोक वंदन करतात आणि त्यामुळे पुण्य आणि सात्त्विक गुणांची स्थापना करतात, तसेच जे वासुदेव, हरि यांना आपल्या शक्तीनुसार योग्य रीतीने वंदन करतात, ते खरेच पुण्यवान आहेत.

प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम् । ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वेऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः ॥ ३,१.

जे लोक कर्ममार्गाने चालताना, संकटाच्या काळातही दुसऱ्या देवतेची पूजा करत नाहीत, तेच खरे वैष्णव आणि विष्णूचे दास आहेत; बाकीचे सर्व फक्त अवैष्णव समजले जातात.

उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति । तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे ॥ ३,१.

उपक्रम, उपसंहार आणि चिन्हांद्वारे, ते लोक गुरु म्हणून फक्त हरिकडेच जातात; हेच खरे पुराणांमध्ये ब्राह्मणांनी सांगितले आहे आणि कलियुगात त्यांच्यावर कोणीही दोष ठेवू नये.

यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान् । अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि ॥ ३,१.

कारण ते प्रत्येकाच्या वर्णानुसार योग्य धर्म सांगतात, म्हणून कलियुगात भ्रमित लोक नेहमीच त्यांच्यावर दोष ठेवतात; आणि असे ब्राह्मण खूपच आहेत.

न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च । न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः ॥ ३,१.

विष्णूच्या समान दुसरी कोणतीही देवता नाही, वायूच्या सारखा दुसरा गुरु नाही, विष्णुपदासारखे दुसरे तीर्थ नाही आणि विष्णूभक्तासारखा दुसरा भक्त नाही.

अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः । श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुःखदानि ॥ ३,१.

विष्णूची महती सांगणाऱ्या इतर सर्व शिकवणी सात्त्विकच मानल्या जातात; माणसांच्या जगात फक्त त्या ऐकाव्यात, इतर ऐकू नयेत, कारण त्या दुःखच देतात.

कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि । मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम् ॥ ३,१.

कलियुगात सर्व पुराणांमध्ये फक्त तीनच मुख्य आणि हरिप्रिय आहेत; त्यात भागवत पुराण हे सर्व लोकांसाठी श्रेष्ठ असून, तेच सर्वश्रेष्ठ कल्याण देणारं आहे.

पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम् । यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम् ॥ ३,१.

कारण त्यात प्रथम सृष्टीचं वर्णन आहे, म्हणून भागवत पुराण श्रेष्ठ मानलं जातं; त्या पुराणात सुरुवातीला विष्णू, ब्रह्मा, रुद्र वगैरे यांच्या सृष्टीची कथा सांगितली आहे.