गरुडपुराणम्

यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परम् । केचित्परमया भक्त्या नारायणमपूजयन् ॥ ३,१.

काहींनी यज्ञांनी यज्ञपतीची पूजा केली, काहींनी ज्ञानाने ज्ञानस्वरूपाची, आणि काहींनी परम भक्तीने नारायणाची पूजा केली.

एकदा तु महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमाः । धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायं ज्ञातुमिच्छवः ॥ ३,१.

एकदा हे महान ऋषी, उत्तम लोक, धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचा उपाय जाणून घेण्यासाठी एकत्र जमले.

षद्विंशतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शङ्क्यते ॥ ३,१.

सत्याशी निष्ठावान, ब्रह्मचर्य पाळणारे छब्बीस हजार ऋषी होते; त्यांच्या शिष्यांची आणि उपशिष्यांची संख्या सांगता येत नाही.

मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महोजसः । लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः ॥ ३,१.

हे मन शुद्ध केलेले, प्रचंड तेजस्वी, लोकांचे कल्याण करणारे, राग आणि मत्सर नसलेले ऋषी एकत्र आले.

कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी । केन सिध्येत्तु सकलं कर्म त्रिविधमात्मनः ॥ ३,१.

माणसांमध्ये हरिप्रती अढळ भक्ती कशी निर्माण होईल? आणि आत्म्याची तिन्ही प्रकारची कर्मे कोणत्या उपायाने सिद्ध होतील?

इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः । सांज लिर्वाक्यमाह स्म विनयावनतः सुधीः ॥ ३,१.

त्यांना असे विचारायला सज्ज पाहून, शौनक हा विनयशील आणि बुद्धिमान ऋषी, सौम्य शब्दांत बोलला.

शौनक उवाच । आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः । स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो यतीश्वरः ॥ ३,१.

शौनक म्हणाला: सिद्धांच्या पवित्र आश्रमात सुत नावाचा, पुराणांचा श्रेष्ठ वाचक राहतो; तो व्यासांचा शिष्य आणि महान तपस्वी सर्व काही जाणतो.

तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्येवं शौनको मुनिः । अथ ते ऋषयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं ततः ॥ ३,१.

म्हणून आपण त्यालाच विचारूया, असं शौनक ऋषी म्हणाला. मग ते सर्व ऋषी त्या पवित्र सिद्धाश्रमात गेले.

पप्रच्छुस्ते सुखासीनं नैमिषारण्यवासिनः । ऋषय ऊचुः । वयं त्वतिथयः प्राप्तास्त्वातिथेयोसि सुव्रत ॥ ३,१.

ते नैमिषारण्यातील, सुखाने बसलेल्या त्या सुताला विचारू लागले. ऋषी म्हणाले: आम्ही तुझ्याकडे पाहुणे म्हणून आलो आहोत, आणि तू आमचा आदर करणारा यजमान आहेस, हे सदाचारी.

स्नानदानोपचारेण पूजयित्वा यथाविधि । केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः ॥ ३,१.

स्नान, दान आणि योग्य उपचारांनी पूजा केल्यावर, विष्णू कशामुळे प्रसन्न होतो आणि माणसांनी त्याची पूजा कशी करावी हे सांग.

मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम् । सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम् ॥ ३,१.

मुक्ती मिळवण्याचा खरा मार्ग काय आहे ते आम्हाला स्पष्टपणे सांग. सूत म्हणाले : हे ऋषिमुनींनो, हरी विषयीचं सत्य मी सांगतो, ऐका.

नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम् । द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति ॥ ३,१.

मी विष्णू, श्री, वायू, भारती, शेष, द्वैपायन, गुरु आणि कृष्ण यांना वंदन करून, माझ्या समजुतीनुसार सांगतो.

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम् ॥ ३,१.

नारायणासारखा कोणीही नाही, पूर्वी नव्हता आणि पुढेही होणार नाही. या सत्य वचनाने मी सर्व काही साध्य करतो.

शौनक उवाच । किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम । कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत ॥ ३,१.

शौनक म्हणाले : हे श्रेष्ठ मुनी, ग्रंथाच्या सुरुवातीला विष्णूला वंदन का करावं लागतं? हे ब्रह्मन्, कृपया मला कारण सांग.

ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम् । अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि । सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च ॥ ३,१.

मग श्री, मग वायू, मग भारती आणि शेवटी व्यास यांना वंदन का केलंस? हे सूत, भाग्यवान, याचं कारण मला सांग.

सूत उवाच । आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे । सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशतेऽतो नम्य एको हरिर्हि ॥ ३,१.

सूत म्हणाले : सर्व वेदांतून ज्यांना ओळखता येतं, वेद, शास्त्र, इतिहास आणि पुराणांमध्ये ज्यांचा प्रकाश आहे, ते एकट्या विष्णूचं वंदन करावं लागतं.

सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः । नमन्ति येऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च ॥ ३,१.

सर्वत्र प्रमुख आणि श्रेष्ठ तोच आहे; त्यालाच वंदन करावं, शंकर वगैरेना नाही. जे शंकर, विनायक, चंडिका, रेणुका यांना वाकतात, ते अज्ञानामुळेच असं करतात.

तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च । सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति ॥ ३,१.

सूर्य, भैरव, मातरश्व, वाणी, गिरिजा आणि श्री — हे सगळेही वैष्णवच आहेत, स्वतंत्र देवता नाहीत, त्यांचे भक्तही नाहीत, असं आचार्य सांगतात.

न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन । पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च ॥ ३,१.

पार्थाशी संबंध नसलेल्या देवांना वाकणं योग्य नाही; अशा पूजेनं त्या देवता प्रसन्न होत नाहीत. पूजा स्वीकारली तरी त्या थोडंसंच फळ देतात.

संतर्प्य तुष्टैः स्वमनोनु सारात्तैः कारितां काम्यपूजां तथैव । निवेदयित्वा परदेवतायां विष्णौ हरौ श्रीपुरुषादिवन्द्ये ॥ ३,१.

स्वतःच्या इच्छेनुसार त्यांना तृप्त करून, काम्य पूजा केली की, ती पूजा परमदेव विष्णू, हरि, श्रीपुरुष आणि पूज्य यांना अर्पण करावी.

इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च । अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र ॥ ३,१.

या आणि पुढच्या जन्मातही त्या फक्त मिश्र सुख देतात; नंतर मात्र अध:पात आणि अंधारच मिळतो. म्हणून, मुक्ती हवी असणाऱ्यांनी या देवांना पूजू नये किंवा वाकू नये.

तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः । श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान् ॥ ३,१.

सर्व आश्रमातील लोकांनी, अगदी मोठ्या संकटातही, श्रीची इच्छा असणाऱ्यांनी ब्रह्मा, रुद्र, इंद्र, यम आणि इतर देवांची पूजा केली, तरीही —

इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन् । नमन्ति येऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः ॥ ३,१.

त्यांना इथे मोठं दु:ख, मोठ्या आजार, कुष्ठ, भगंदर वगैरे भोगावं लागतं. जे ब्रह्मा, रुद्र, वायू यांच्या अवैष्णव रूपांना वाकतात, ते विष्णूचे भक्त नाहीत.

अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि । वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव ॥ ३,१.

आता मी माझा हेतू सांगतो, हे श्रेष्ठ मुनींनो, जो फार गुप्त आहे आणि मनात ठेवावा असा आहे. ब्राह्मणांनी इथे वायूचं रूपच पूजावं, ब्रह्मा, रुद्र वगैरेचं रूप नाही.

पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय । अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक् ॥ ३,१.

पूजेच्या वेळी, विष्णूच्या प्रतिनिधी वायूचं रूप योग्य जागी ठेवून, त्यात असलेल्या लक्ष्मीपती हरिची नीट पूजा करावी.

पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ्निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत् । पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः ॥ ३,१.

नंतर, हरिच्या उरलेल्या नैवेद्याने वायूचं सुंदर रूप नीट पूजावं. जे वेगळी फुलं, धूप, लेप वगैरेने पूजा करतात, ते भ्रमित आहेत.

तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति । प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः ॥ ३,१.

त्यांना या जगात आणि पुढच्या जन्मात दु:खच मिळतं; यात शंका नाही. प्रायश्चित्त म्हणून, हे ब्राह्मणांनो, त्यांनी काहीही करून विष्णूचं नाव आठवावं.

पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान् । नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव ॥ ३,१.

जे लोक पाषंड, रुद्र वगैरे किंवा हरि, वायू, शंकर यांच्या मूर्तींना फळाच्या इच्छेने वंदन करतात, ते खरोखरच भ्रमित आहेत; कारण त्यांना मिळणारे फळ कायमचं दुःखच असतं.

वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम् । नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः ॥ ३,१.

जर उत्तम ब्राह्मणांनी वायूची मूर्ती स्थापली असेल, तर तिला नक्कीच वंदन करावं. आणि जर हरि किंवा विष्णूची पूजा नैवेद्याच्या उरलेल्या भागाने केली, तर त्यात काहीही दोष नाही.