गरुडपुराणम्

पुराणं गारुडं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् २,४९.

गाडुर्पुराण हे पुण्यदायक, पवित्र आणि पापांचा नाश करणारे आहे.

श्रुत्वा दानानि देयानि वाचकायाखिलानि च । पूर्वोक्तशयनादीनि नान्यथा सफलं भवेत् ॥ २,४९.

दान द्यावीत, वाचकाला सर्व काही द्यावं, आणि आधी सांगितलेली शय्यादेखील द्यावी. हे जर दिलं नाही, तर त्याचा योग्य फल मिळत नाही.

पुराणं पूजयेत्पूर्वं वाचकं तदनन्तरम् । वस्त्रालङ्कारगोदानैर्दक्षिणाभिश्च सादरम् ॥ २,४९.

सर्वप्रथम पुराणाची पूजा करावी, त्यानंतर वाचकाची आदराने पूजा करावी. त्याला वस्त्र, दागिने, गायी आणि दक्षिणा यांसह सन्मान द्यावा.

अन्नदानैर्हेमदानैर्भमिदानैश्च भूरिभिः । पूजयेद्वाचकं भक्त्या बहुपुण्यफलाप्तये ॥ २,४९.

भोजन, सोनं आणि जमीन यांची भरपूर दानं देऊन, वाचकाची भक्तीभावाने पूजा करावी, म्हणजे अनेक पुण्य फळं मिळतात.

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यथापि परिकीर्तयेत् । विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं व्रजेत् ॥ २,४९.

जो मनुष्य हे ऐकतो किंवा म्हणतो, तो भयंकर यातना टाकून देतो, त्याचे पाप धुतले जातात आणि तो स्वर्गात जातो.

नमो नारायणायेति तस्मै वै मूलरूपिणे । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ॥ ३,१.

त्या मूळस्वरूप असलेल्या नारायणाला नमस्कार. त्याला वंदन करून मी ही नारायणाची कथा सांगतो.

शौनकाद्या महात्मानो ह्यृषयो ब्रह्मवादिनः । नैमिषाख्ये महापुण्ये तपस्तेपुर्महत्तरम् ॥ ३,१.

शौनक व इतर महान आत्म्यांनी, जे ब्रह्मज्ञानात तल्लीन होते, त्या पुण्यवान नैमिष क्षेत्रात मोठं तप केलं.

जितेन्द्रिया जिताहाराः संतः सत्यपरायणाः । यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं जगद्गुरुम् ॥ ३,१.

ज्यांनी इंद्रिये आणि आहार जिंकले होते, जे सज्जन आणि सत्याचे पालन करणारे होते, त्यांनी परम भक्तीने विश्वगुरू विष्णूची पूजा केली.

गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुर्महौजसः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिष कानने ॥ ३,१.

ते सर्वश्रेष्ठ ब्रह्म, जगाचा नेत्र, प्रचंड तेजस्वी, आणि सर्व शास्त्रांचा खरा अर्थ जाणणारे ऋषी, नैमिषाच्या अरण्यात राहात होते.

यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परम् । केचित्परमया भक्त्या नारायणमपूजयन् ॥ ३,१.

काहींनी यज्ञांनी यज्ञपतीची पूजा केली, काहींनी ज्ञानाने ज्ञानस्वरूपाची, आणि काहींनी परम भक्तीने नारायणाची पूजा केली.

एकदा तु महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमाः । धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायं ज्ञातुमिच्छवः ॥ ३,१.

एकदा हे महान ऋषी, उत्तम लोक, धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचा उपाय जाणून घेण्यासाठी एकत्र जमले.

षद्विंशतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शङ्क्यते ॥ ३,१.

सत्याशी निष्ठावान, ब्रह्मचर्य पाळणारे छब्बीस हजार ऋषी होते; त्यांच्या शिष्यांची आणि उपशिष्यांची संख्या सांगता येत नाही.

मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महोजसः । लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः ॥ ३,१.

हे मन शुद्ध केलेले, प्रचंड तेजस्वी, लोकांचे कल्याण करणारे, राग आणि मत्सर नसलेले ऋषी एकत्र आले.

कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी । केन सिध्येत्तु सकलं कर्म त्रिविधमात्मनः ॥ ३,१.

माणसांमध्ये हरिप्रती अढळ भक्ती कशी निर्माण होईल? आणि आत्म्याची तिन्ही प्रकारची कर्मे कोणत्या उपायाने सिद्ध होतील?

इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः । सांज लिर्वाक्यमाह स्म विनयावनतः सुधीः ॥ ३,१.

त्यांना असे विचारायला सज्ज पाहून, शौनक हा विनयशील आणि बुद्धिमान ऋषी, सौम्य शब्दांत बोलला.

शौनक उवाच । आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः । स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो यतीश्वरः ॥ ३,१.

शौनक म्हणाला: सिद्धांच्या पवित्र आश्रमात सुत नावाचा, पुराणांचा श्रेष्ठ वाचक राहतो; तो व्यासांचा शिष्य आणि महान तपस्वी सर्व काही जाणतो.

तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्येवं शौनको मुनिः । अथ ते ऋषयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं ततः ॥ ३,१.

म्हणून आपण त्यालाच विचारूया, असं शौनक ऋषी म्हणाला. मग ते सर्व ऋषी त्या पवित्र सिद्धाश्रमात गेले.

पप्रच्छुस्ते सुखासीनं नैमिषारण्यवासिनः । ऋषय ऊचुः । वयं त्वतिथयः प्राप्तास्त्वातिथेयोसि सुव्रत ॥ ३,१.

ते नैमिषारण्यातील, सुखाने बसलेल्या त्या सुताला विचारू लागले. ऋषी म्हणाले: आम्ही तुझ्याकडे पाहुणे म्हणून आलो आहोत, आणि तू आमचा आदर करणारा यजमान आहेस, हे सदाचारी.

स्नानदानोपचारेण पूजयित्वा यथाविधि । केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः ॥ ३,१.

स्नान, दान आणि योग्य उपचारांनी पूजा केल्यावर, विष्णू कशामुळे प्रसन्न होतो आणि माणसांनी त्याची पूजा कशी करावी हे सांग.

मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम् । सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम् ॥ ३,१.

मुक्ती मिळवण्याचा खरा मार्ग काय आहे ते आम्हाला स्पष्टपणे सांग. सूत म्हणाले : हे ऋषिमुनींनो, हरी विषयीचं सत्य मी सांगतो, ऐका.

नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम् । द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति ॥ ३,१.

मी विष्णू, श्री, वायू, भारती, शेष, द्वैपायन, गुरु आणि कृष्ण यांना वंदन करून, माझ्या समजुतीनुसार सांगतो.

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम् ॥ ३,१.

नारायणासारखा कोणीही नाही, पूर्वी नव्हता आणि पुढेही होणार नाही. या सत्य वचनाने मी सर्व काही साध्य करतो.

शौनक उवाच । किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम । कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत ॥ ३,१.

शौनक म्हणाले : हे श्रेष्ठ मुनी, ग्रंथाच्या सुरुवातीला विष्णूला वंदन का करावं लागतं? हे ब्रह्मन्, कृपया मला कारण सांग.

ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम् । अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि । सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च ॥ ३,१.

मग श्री, मग वायू, मग भारती आणि शेवटी व्यास यांना वंदन का केलंस? हे सूत, भाग्यवान, याचं कारण मला सांग.

सूत उवाच । आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे । सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशतेऽतो नम्य एको हरिर्हि ॥ ३,१.

सूत म्हणाले : सर्व वेदांतून ज्यांना ओळखता येतं, वेद, शास्त्र, इतिहास आणि पुराणांमध्ये ज्यांचा प्रकाश आहे, ते एकट्या विष्णूचं वंदन करावं लागतं.

सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः । नमन्ति येऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च ॥ ३,१.

सर्वत्र प्रमुख आणि श्रेष्ठ तोच आहे; त्यालाच वंदन करावं, शंकर वगैरेना नाही. जे शंकर, विनायक, चंडिका, रेणुका यांना वाकतात, ते अज्ञानामुळेच असं करतात.

तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च । सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति ॥ ३,१.

सूर्य, भैरव, मातरश्व, वाणी, गिरिजा आणि श्री — हे सगळेही वैष्णवच आहेत, स्वतंत्र देवता नाहीत, त्यांचे भक्तही नाहीत, असं आचार्य सांगतात.

न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन । पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च ॥ ३,१.

पार्थाशी संबंध नसलेल्या देवांना वाकणं योग्य नाही; अशा पूजेनं त्या देवता प्रसन्न होत नाहीत. पूजा स्वीकारली तरी त्या थोडंसंच फळ देतात.