गरुडपुराणम्

तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि तेऽधुना । येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम् ॥ २,४९.

आता मी तुला सत्य जाणणाऱ्याचे अंतिम कर्तव्य सांगतो, ज्यामुळे ब्रह्म निर्वाण नावाची मुक्ती मिळते, ते ऐक.

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः । छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु या च तम् ॥ २,४९.

मृत्यूच्या वेळी, जेव्हा अंत जवळ येतो, तेव्हा निर्भयपणे, शरीराशी आणि त्याच्याशी जोडलेल्या सर्व गोष्टींशी असलेली आसक्ती विरक्तीच्या तलवारीने छाटावी.

गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ २,४९.

जो धीराने घर सोडतो, पुण्यतीर्थाच्या पाण्यात स्नान करतो, स्वच्छ आणि एकांत ठिकाणी, विधिपूर्वक तयार केलेल्या आसनावर बसतो—

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन् ॥ २,४९.

तो मनाने शुद्ध, त्रैविध्य असलेले, श्रेष्ठ ब्रह्माक्षराचा अभ्यास करावा; मन आवरावे, श्वासावर नियंत्रण ठेवावे, आणि ब्रह्मबीज कधीही विसरू नये.

नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः । मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ २,४९.

बुद्धीने सारथीसारखी, मनाच्या सहाय्याने इंद्रियांना विषयांपासून आवरावे; आणि कर्मामुळे चंचल झालेले मन, शुभ हेतूने बुद्धीने स्थिर ठेवावे.

अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् । एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले ॥ २,४९.

‘मीच ब्रह्म, सर्वोच्च धाम आहे; मीच ब्रह्म, परमपद आहे’ असे समजून, आत्म्याला त्याच्या अखंड स्वरूपात आत्म्यातच ध्यान करावे.

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ २,४९.

‘ॐ’ हे एकाक्षर ब्रह्म उच्चारून, माझे स्मरण करत जो देह सोडतो, तो परम गतीला पोहोचतो.

न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः । सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते ॥ २,४९.

जिथे दांभिक, ज्ञान आणि वैराग्य नसलेले पोहोचू शकत नाहीत, तिथे सुज्ञ लोक पोहोचतात; मी तुला त्यांची गती सांगतो.

निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ २,४९.

ज्यांच्यात अहंकार आणि भ्रम नाही, ज्यांनी आसक्तीचे दोष जिंकले आहेत, जे नेहमी आत्म्यात रमलेले, इच्छा सोडलेले, सुखदुःखाच्या द्वंद्वातून मुक्त आहेत—ते ज्ञानी त्या अविनाशी पदाला पोहोचतात.

ज्ञानह्रदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,४९.

जो मनरूपी तीर्थात, ज्ञानाच्या सरोवरात, सत्याच्या पाण्यात, राग-द्वेषाच्या मळाचा नाश करणारा स्नान करतो, तो खऱ्या अर्थाने मुक्ती मिळवतो.

प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् । पूर्णदृष्टिः प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,४९.

परिपक्व वैराग्य धारण करून, एकनिष्ठ भावाने माझी उपासना करणारा, पूर्ण दृष्टिकोन आणि प्रसन्न मन असलेला — तोच खऱ्या अर्थाने मुक्ती मिळवतो.

त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः । मुक्तिक्षेत्रेषु म्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,४९.

जो घर सोडून, तीर्थस्थानी राहतो, मृत्यूची वाट पाहतो आणि मुक्तीच्या क्षेत्रात प्राण सोडतो, तोच खऱ्या अर्थाने मुक्ती मिळवतो.

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिक । पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥ २,४९.

अयोध्या, मथुरा, माया, काशी, कांची, अवंतिका आणि पुरी द्वारवती — ही सात शहरे मुक्ती देणारी म्हणून ओळखावीत.

इति ते कथितं तार्क्ष्य मोक्षधर्मं सनातनम् । ज्ञानवैराग्यसहितं श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,४९.

तार्क्ष्य, मी तुला हा सनातन मोक्षधर्म, ज्ञान आणि वैराग्य यांसह सांगितला. हे ऐकल्यावर माणसाला मोक्ष मिळतो.

मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नराः । पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः ॥ २,४९.

जे सत्य जाणतात ते मोक्षाला पोहोचतात; जे धर्माचरण करतात ते स्वर्गात जातात; पापी माणसे वाईट अवस्थेला जातात आणि पक्षी व इतर जीव जन्ममरणाच्या फेऱ्यातच राहतात.

सूत उवाच । स्वप्रश्रोत्तरराद्धान्तमेवं भगवतो मुखात् । श्रुत्वा हृष्टतनुस्तार्क्ष्यो ननाम जगदीश्वरम् ॥ २,४९.

सूतम्हणाले: स्वतःच्या प्रश्नोत्तरातून आलेले हे अंतिम ज्ञान भगवंताच्या तोंडून ऐकून तार्क्ष्याचा देह आनंदाने पुलकित झाला आणि त्याने जगदाधीशाला वंदन केले.

सन्देहो मे महान्नष्टो भवद्वाक्यविरोचनात् । इत्युक्त्वा विष्णुमामन्त्र्य स गतः कश्यपाश्रमम् ॥ २,४९.

'तुमच्या प्रकाशक वचनांमुळे माझा मोठा संशय दूर झाला,' असे म्हणून त्याने विष्णूला वंदन केले आणि मग कश्यपांच्या आश्रमात गेला.

सद्यो देहान्तरं याति यथा याति विलम्बतः । अनयोरुभयोश्चैव न विरोधस्तथैव वः ॥ २,४९.

कोणी लगेच दुसरे शरीर मिळवतो, तर कोणी थोडा विलंबाने; या दोन्हीमध्ये आणि तुमच्यासाठीही काही विरोध नाही.

सर्वमाख्यातवांस्तात श्रुतो भगवतो यथा । मारीचोऽपि मुदं लेभे श्रुत्वा वाक्यं रमापतेः ॥ २,४९.

माझ्या प्रिय, भगवंताकडून जसे ऐकले तसे सर्व सांगितले आहे; लक्ष्मीपतींचे वचन ऐकून मारीचालाही आनंद झाला.

अपाकृतस्तु सन्देहो ब्राह्मणा भवतां मया । उक्तं सुपर्णसंज्ञन्तु पुराणं परमाद्भुतम् ॥ २,४९.

ब्राह्मणहो, मी तुमचे सर्व शंका दूर केल्या; मी तुम्हाला हे अद्भुत आणि प्राचीन सुपर्ण नावाचे पुराण सांगितले.

इदमाप हरेस्तार्क्ष्यस्तार्क्ष्यादाप ततो भृगुः । भृगोर्वसिष्ठः संप्राप वामदेवस्ततः पुनः ॥ २,४९.

तार्क्ष्याने हे हरिपासून मिळवले; तार्क्ष्यापासून भृगुने घेतले; भृगुपासून वसिष्ठाने मिळवले; आणि वसिष्ठापासून वामदेवाने घेतले.

पराशरमुनिः प्राप तस्माद्व्यासस्ततो ह्यहम् । मया तु भवतां प्रोक्तं परं गुह्यं हरेरिदम् ॥ २,४९.

त्यांच्याकडून पराशर ऋषींनी मिळवले; मग व्यासांनी, आणि मग मी; आता मी तुम्हाला हे हरिचे श्रेष्ठ गुपित सांगितले आहे.

य इदं शृणुयान्मर्त्यो यो वाप्यभिदधाति च । इहामुत्र च लोके स सर्वत्र सुखमाप्नुयात् ॥ २,४९.

जो कोणी मनुष्य हे ऐकतो किंवा म्हणतो, या जगात किंवा पुढच्या जगात, तो सर्वत्र सुख मिळवतो.

व्रजतः संयमन्यां यद्दुः खमत्र निरूपितम् । अस्य श्रवणतः पुण्यं तन्मुक्तो जायते ततः ॥ २,४९.

स्वयं संयम सोडणाऱ्यांसाठी येथे ज्या यातना सांगितल्या आहेत, त्या ऐकल्याने पुण्य मिळते आणि त्या यातनांपासून मुक्ती होते.

अत्रोक्तकर्मपाकादिश्रवणाच्च नृणामिह । वैराग्यमावहेद्यस्मात्तस्माच्छ्रोतव्यमेव च ॥ २,४९.

येथे सांगितलेल्या कर्मफळांच्या आणि त्यांच्या परिणामांच्या ऐकण्याने माणसाच्या मनात वैराग्य येते; म्हणून हे नक्कीच ऐकावे.

भजत जितहृषीकाः कृष्णमेनं मुनीशं समजनि बत यस्माद्गीः सुधासारधारा । पृषतमपि यदीयं वर्णरूपं निपीय श्रुतिपुटचुलुकेन प्राप्नुयादात्मनैक्यम् ॥ २,४९.

ज्यांनी आपल्या इंद्रियांना जिंकले आहे, त्या मुनींच्या अधिपती कृष्णाची भक्ती करा. ज्याच्यापासून अमृतासारखी वाणी निर्माण झाली, त्याच्या शब्दांचा एक थेंब जरी कानरूपी पेल्याने प्यायला, तरी आत्म्याशी एकरूपता मिळते.

व्यास उवाच । इति सूतमुखोद्गीर्णांसर्वशास्त्रार्थमण्डिताम् । वैष्णवीं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः ॥ २,४९.

व्यास म्हणाले: सूताच्या तोंडून उच्चारलेली, सर्व शास्त्रांच्या साराने युक्त अशी वैष्णव वाणीचे अमृत पिऊन ऋषी तृप्त झाले.

प्रशशंसुस्तथान्योन्यं सूतं सर्वार्थदर्शिनम् । प्रहर्षमतुलं प्रापुर्मुनयः शौनकादयः ॥ २,४९.

ते एकमेकांचे आणि सर्वार्थ जाणणाऱ्या सूताचे कौतुक करू लागले; शौनक व इतर मुनींना अतुल आनंद मिळाला.

इति हरिवचनानि सूतवाचा खगपतिसंशयभेदकानि यानि । स मुनिरपि निशम्य शौनकेन्द्रो बहुतरमानयति स्म चात्मनि स्वम् ॥ २,४९.

सूताने सांगितलेली, खगाधिपतीच्या शंका दूर करणारी हरिवाणी शौनक ऋषींनी ऐकली आणि मग त्यांनी ती मनात खोलवर विचारात घेतली.