गरुडपुराणम्

अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे । समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्द्वैतविवर्जितम् ॥ २,४९.

काहींना अद्वैत हवं असतं, काहींना द्वैत; पण खरं तत्त्व कुणालाच कळत नाही, जे द्वैत आणि अद्वैत या दोन्हींपलीकडे आहे.

द्वे पदे बन्धमोक्षाय नममेति ममेति च । ममेति बध्यते जन्तुर्नममेति प्रमुच्यते ॥ २,४९.

बंध आणि मुक्ती या दोन वाटा आहेत—'माझं' आणि 'माझं नाही'. जो 'माझं' म्हणतो तो बांधला जातो; जो 'माझं नाही' म्हणतो तो मुक्त होतो.

तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा । आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् ॥ २,४९.

जे कर्म बंधन देत नाही तेच खरं कर्म; जी विद्या मुक्ती देते तीच खरी विद्या. बाकीचं कर्म म्हणजे फक्त कष्ट, आणि बाकीचं ज्ञान म्हणजे केवळ कौशल्य.

यावत्कर्माणि दीप्यन्ते यावत्संसारवासना । यावदिन्द्रियचापल्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः ॥ २,४९.

जोपर्यंत कर्मांची ज्वाळा पेटती आहे, संसाराच्या इच्छा आहेत, आणि इंद्रियं चंचल आहेत, तोपर्यंत सत्याची गोष्ट कशी होईल?

यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदेव हि । यावत्प्रयत्नवेगोऽस्ति यावत्संकल्पकल्पना ॥ २,४९.

जोपर्यंत देहाची ओळख आहे, जोपर्यंत ममत्व आहे, जोपर्यंत प्रयत्न आणि वेग आहे, आणि जोपर्यंत संकल्प आणि कल्पना आहेत—

यावन्नो मनसः स्थैर्यं न यावच्छास्त्रचिन्तनम् । यावन्न गुरुकारुण्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः ॥ २,४९.

जोपर्यंत मन स्थिर होत नाही, शास्त्राचा विचार होत नाही, आणि गुरुची कृपा मिळत नाही, तोपर्यंत सत्याची खरी चर्चा कशी होईल?

तावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् । वेदशास्त्रागमकथा यावत्तत्त्वं न विन्दति ॥ २,४९.

जोपर्यंत सत्याची अनुभूती होत नाही, तोपर्यंत तप, व्रत, तीर्थयात्रा, जप, होम, पूजा, वेदशास्त्रांची चर्चा — हे सगळे व्यर्थ आहेत.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा । तत्त्वनिष्ठो भवेत्तार्क्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः ॥ २,४९.

म्हणून, तार्क्ष्य, जो स्वतःसाठी मुक्ती इच्छितो त्याने सर्व प्रयत्नांनी, सर्व अवस्थांमध्ये आणि नेहमीच सत्यात दृढ राहावे.

धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च । तापत्रयादिसन्तप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत् ॥ २,४९.

धर्मज्ञानाची फुले आणि स्वर्ग-मुक्तीचे फळ देणाऱ्या, आणि तीन प्रकारच्या दुःखांनी संतप्त झालेल्यांसाठी, मुक्तीच्या झाडाची सावली शोधावी.

तस्माज्ज्ञानेनात्मतत्त्वं विज्ञेयं श्रीगुरोर्मुखात् । सुखेन मुच्यते जन्तुर्घोरसंसारबन्धनात् ॥ २,४९.

म्हणून, आत्म्याचे सत्य हे श्रीगुरुंच्या वचनातून ज्ञानाने जाणावे; त्यामुळे जिवाला या भयंकर संसारबंधनातून सहज मुक्ती मिळते.

तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि तेऽधुना । येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम् ॥ २,४९.

आता मी तुला सत्य जाणणाऱ्याचे अंतिम कर्तव्य सांगतो, ज्यामुळे ब्रह्म निर्वाण नावाची मुक्ती मिळते, ते ऐक.

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः । छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु या च तम् ॥ २,४९.

मृत्यूच्या वेळी, जेव्हा अंत जवळ येतो, तेव्हा निर्भयपणे, शरीराशी आणि त्याच्याशी जोडलेल्या सर्व गोष्टींशी असलेली आसक्ती विरक्तीच्या तलवारीने छाटावी.

गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ २,४९.

जो धीराने घर सोडतो, पुण्यतीर्थाच्या पाण्यात स्नान करतो, स्वच्छ आणि एकांत ठिकाणी, विधिपूर्वक तयार केलेल्या आसनावर बसतो—

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन् ॥ २,४९.

तो मनाने शुद्ध, त्रैविध्य असलेले, श्रेष्ठ ब्रह्माक्षराचा अभ्यास करावा; मन आवरावे, श्वासावर नियंत्रण ठेवावे, आणि ब्रह्मबीज कधीही विसरू नये.

नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः । मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ २,४९.

बुद्धीने सारथीसारखी, मनाच्या सहाय्याने इंद्रियांना विषयांपासून आवरावे; आणि कर्मामुळे चंचल झालेले मन, शुभ हेतूने बुद्धीने स्थिर ठेवावे.

अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् । एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले ॥ २,४९.

‘मीच ब्रह्म, सर्वोच्च धाम आहे; मीच ब्रह्म, परमपद आहे’ असे समजून, आत्म्याला त्याच्या अखंड स्वरूपात आत्म्यातच ध्यान करावे.

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ २,४९.

‘ॐ’ हे एकाक्षर ब्रह्म उच्चारून, माझे स्मरण करत जो देह सोडतो, तो परम गतीला पोहोचतो.

न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः । सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते ॥ २,४९.

जिथे दांभिक, ज्ञान आणि वैराग्य नसलेले पोहोचू शकत नाहीत, तिथे सुज्ञ लोक पोहोचतात; मी तुला त्यांची गती सांगतो.

निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ २,४९.

ज्यांच्यात अहंकार आणि भ्रम नाही, ज्यांनी आसक्तीचे दोष जिंकले आहेत, जे नेहमी आत्म्यात रमलेले, इच्छा सोडलेले, सुखदुःखाच्या द्वंद्वातून मुक्त आहेत—ते ज्ञानी त्या अविनाशी पदाला पोहोचतात.

ज्ञानह्रदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,४९.

जो मनरूपी तीर्थात, ज्ञानाच्या सरोवरात, सत्याच्या पाण्यात, राग-द्वेषाच्या मळाचा नाश करणारा स्नान करतो, तो खऱ्या अर्थाने मुक्ती मिळवतो.

प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् । पूर्णदृष्टिः प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,४९.

परिपक्व वैराग्य धारण करून, एकनिष्ठ भावाने माझी उपासना करणारा, पूर्ण दृष्टिकोन आणि प्रसन्न मन असलेला — तोच खऱ्या अर्थाने मुक्ती मिळवतो.

त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः । मुक्तिक्षेत्रेषु म्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,४९.

जो घर सोडून, तीर्थस्थानी राहतो, मृत्यूची वाट पाहतो आणि मुक्तीच्या क्षेत्रात प्राण सोडतो, तोच खऱ्या अर्थाने मुक्ती मिळवतो.

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिक । पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥ २,४९.

अयोध्या, मथुरा, माया, काशी, कांची, अवंतिका आणि पुरी द्वारवती — ही सात शहरे मुक्ती देणारी म्हणून ओळखावीत.

इति ते कथितं तार्क्ष्य मोक्षधर्मं सनातनम् । ज्ञानवैराग्यसहितं श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,४९.

तार्क्ष्य, मी तुला हा सनातन मोक्षधर्म, ज्ञान आणि वैराग्य यांसह सांगितला. हे ऐकल्यावर माणसाला मोक्ष मिळतो.

मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नराः । पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः ॥ २,४९.

जे सत्य जाणतात ते मोक्षाला पोहोचतात; जे धर्माचरण करतात ते स्वर्गात जातात; पापी माणसे वाईट अवस्थेला जातात आणि पक्षी व इतर जीव जन्ममरणाच्या फेऱ्यातच राहतात.

सूत उवाच । स्वप्रश्रोत्तरराद्धान्तमेवं भगवतो मुखात् । श्रुत्वा हृष्टतनुस्तार्क्ष्यो ननाम जगदीश्वरम् ॥ २,४९.

सूतम्हणाले: स्वतःच्या प्रश्नोत्तरातून आलेले हे अंतिम ज्ञान भगवंताच्या तोंडून ऐकून तार्क्ष्याचा देह आनंदाने पुलकित झाला आणि त्याने जगदाधीशाला वंदन केले.

सन्देहो मे महान्नष्टो भवद्वाक्यविरोचनात् । इत्युक्त्वा विष्णुमामन्त्र्य स गतः कश्यपाश्रमम् ॥ २,४९.

'तुमच्या प्रकाशक वचनांमुळे माझा मोठा संशय दूर झाला,' असे म्हणून त्याने विष्णूला वंदन केले आणि मग कश्यपांच्या आश्रमात गेला.

सद्यो देहान्तरं याति यथा याति विलम्बतः । अनयोरुभयोश्चैव न विरोधस्तथैव वः ॥ २,४९.

कोणी लगेच दुसरे शरीर मिळवतो, तर कोणी थोडा विलंबाने; या दोन्हीमध्ये आणि तुमच्यासाठीही काही विरोध नाही.

सर्वमाख्यातवांस्तात श्रुतो भगवतो यथा । मारीचोऽपि मुदं लेभे श्रुत्वा वाक्यं रमापतेः ॥ २,४९.

माझ्या प्रिय, भगवंताकडून जसे ऐकले तसे सर्व सांगितले आहे; लक्ष्मीपतींचे वचन ऐकून मारीचालाही आनंद झाला.