गरुडपुराणम्

प्रज्ञाहीनस्य पठनं यथान्धस्य च दर्पणम् । अतः प्रज्ञावतां शास्त्रं तत्त्वज्ञानस्य लक्षणम् ॥ २,४९.

ज्याच्याकडे समज नाही, त्याचं वाचन म्हणजे आंधळ्याच्या हातात आरसा; म्हणून ज्यांच्याकडे समज आहे, त्यांच्यासाठी शास्त्र हे सत्यज्ञानाचं लक्षण आहे.

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं सर्वन्तु श्रोतुमिच्छति । दिव्यवर्षसहस्राच्च शास्त्रान्तं नैव गच्छति ॥ २,४९.

हे ज्ञान, हे जाणण्यासारखं—सगळ्यांनाच सगळं ऐकायचं असतं; पण हजारो दिव्य वर्षं गेली, तरी शास्त्रांचा शेवट गाठता येत नाही.

अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विघ्नकोटयः । तस्मात्सारं विजानीयात्क्षीरं हंस इवाम्भसि ॥ २,४९.

शास्त्रांची संख्या खूप आहे, आयुष्य थोडं आहे, आणि अडथळे असंख्य आहेत; म्हणून, हंस जसा पाण्यातून दूध वेगळं करतो, तसं सार काढावं.

अभ्यस्य वेदशास्त्राणि तत्त्वं ज्ञात्वाथ बुद्भिमान् । पलालमिव धान्यार्थी सर्वशास्त्राणि सन्त्यजेत् ॥ २,४९.

वेद आणि शास्त्रं शिकून, सत्य समजल्यावर, शहाण्या माणसानं सगळी शास्त्रं टाकून द्यावीत, जसं धान्य हवं असलेला पेंढा बाजूला करतो.

यथामृतेन तृप्तस्य नाहारेण प्रयोजनम् । तत्त्वज्ञस्य तथा तार्क्ष्य न शास्त्रेण प्रयोजनम् ॥ २,४९.

जसा अमृतानं तृप्त झालेल्याला अन्नाची गरज राहत नाही, तसंच, तार्क्ष्य, ज्याला सत्याचं ज्ञान आहे, त्याला शास्त्रांची गरज राहत नाही.

न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्रपठनादपि । ज्ञानादेव हि कैवल्यं नान्यथा विनतात्मजः ॥ २,४९.

वेदांचं अध्ययन करून किंवा शास्त्र वाचून मुक्ती मिळत नाही; फक्त ज्ञानामुळेच खरी मुक्ती मिळते, विनता-पुत्रा, दुसऱ्या कुठल्याही मार्गानं नाही.

नाश्रमः कारणं मुक्तेर्दर्शनानि न कारणम् । तथैव सर्वकर्माणि ज्ञानमेव हि कारणम् ॥ २,४९.

आश्रम किंवा तत्त्वदर्शन हे मुक्तीचं कारण नाही; तसंच, सर्व कर्मंही कारण नाहीत—फक्त ज्ञान हेच खरं कारण आहे.

मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वा विडम्बिकाः । शास्त्रभारसहस्रेषु ह्येकं सञ्जीवनं परम् ॥ २,४९.

मुक्ती देणारा एकच शब्द आहे—गुरूचं वचन; बाकी सर्व विद्या केवळ देखावा आहेत. शास्त्रांच्या हजारो ओझ्यांत, एकच खरं जीवनदायी आहे.

अद्वैतं हि शिवं प्रोक्तं क्रिययापरिवर्जितम् । गुरुवक्त्रेण लभ्येत नाधीतागमकोटिभिः ॥ २,४९.

अद्वैत हेच खरं मंगल मानलं जातं, जे कृतींपासून मुक्त आहे; ते गुरूच्या वचनातून मिळतं, कोट्यवधी शास्त्रं वाचून नाही.

आगमोक्तं विवेकोत्थं द्विधा ज्ञानं प्रचक्षते । शब्दव्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् ॥ २,४९.

शास्त्र सांगतात की ज्ञान दोन प्रकारचं असतं—एक शब्द आणि शास्त्रांमधून मिळणारं, आणि दुसरं विवेकातून जन्मणारं सर्वोच्च ब्रह्मज्ञान.

अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे । समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्द्वैतविवर्जितम् ॥ २,४९.

काहींना अद्वैत हवं असतं, काहींना द्वैत; पण खरं तत्त्व कुणालाच कळत नाही, जे द्वैत आणि अद्वैत या दोन्हींपलीकडे आहे.

द्वे पदे बन्धमोक्षाय नममेति ममेति च । ममेति बध्यते जन्तुर्नममेति प्रमुच्यते ॥ २,४९.

बंध आणि मुक्ती या दोन वाटा आहेत—'माझं' आणि 'माझं नाही'. जो 'माझं' म्हणतो तो बांधला जातो; जो 'माझं नाही' म्हणतो तो मुक्त होतो.

तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा । आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् ॥ २,४९.

जे कर्म बंधन देत नाही तेच खरं कर्म; जी विद्या मुक्ती देते तीच खरी विद्या. बाकीचं कर्म म्हणजे फक्त कष्ट, आणि बाकीचं ज्ञान म्हणजे केवळ कौशल्य.

यावत्कर्माणि दीप्यन्ते यावत्संसारवासना । यावदिन्द्रियचापल्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः ॥ २,४९.

जोपर्यंत कर्मांची ज्वाळा पेटती आहे, संसाराच्या इच्छा आहेत, आणि इंद्रियं चंचल आहेत, तोपर्यंत सत्याची गोष्ट कशी होईल?

यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदेव हि । यावत्प्रयत्नवेगोऽस्ति यावत्संकल्पकल्पना ॥ २,४९.

जोपर्यंत देहाची ओळख आहे, जोपर्यंत ममत्व आहे, जोपर्यंत प्रयत्न आणि वेग आहे, आणि जोपर्यंत संकल्प आणि कल्पना आहेत—

यावन्नो मनसः स्थैर्यं न यावच्छास्त्रचिन्तनम् । यावन्न गुरुकारुण्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः ॥ २,४९.

जोपर्यंत मन स्थिर होत नाही, शास्त्राचा विचार होत नाही, आणि गुरुची कृपा मिळत नाही, तोपर्यंत सत्याची खरी चर्चा कशी होईल?

तावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् । वेदशास्त्रागमकथा यावत्तत्त्वं न विन्दति ॥ २,४९.

जोपर्यंत सत्याची अनुभूती होत नाही, तोपर्यंत तप, व्रत, तीर्थयात्रा, जप, होम, पूजा, वेदशास्त्रांची चर्चा — हे सगळे व्यर्थ आहेत.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा । तत्त्वनिष्ठो भवेत्तार्क्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः ॥ २,४९.

म्हणून, तार्क्ष्य, जो स्वतःसाठी मुक्ती इच्छितो त्याने सर्व प्रयत्नांनी, सर्व अवस्थांमध्ये आणि नेहमीच सत्यात दृढ राहावे.

धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च । तापत्रयादिसन्तप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत् ॥ २,४९.

धर्मज्ञानाची फुले आणि स्वर्ग-मुक्तीचे फळ देणाऱ्या, आणि तीन प्रकारच्या दुःखांनी संतप्त झालेल्यांसाठी, मुक्तीच्या झाडाची सावली शोधावी.

तस्माज्ज्ञानेनात्मतत्त्वं विज्ञेयं श्रीगुरोर्मुखात् । सुखेन मुच्यते जन्तुर्घोरसंसारबन्धनात् ॥ २,४९.

म्हणून, आत्म्याचे सत्य हे श्रीगुरुंच्या वचनातून ज्ञानाने जाणावे; त्यामुळे जिवाला या भयंकर संसारबंधनातून सहज मुक्ती मिळते.

तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि तेऽधुना । येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम् ॥ २,४९.

आता मी तुला सत्य जाणणाऱ्याचे अंतिम कर्तव्य सांगतो, ज्यामुळे ब्रह्म निर्वाण नावाची मुक्ती मिळते, ते ऐक.

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः । छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु या च तम् ॥ २,४९.

मृत्यूच्या वेळी, जेव्हा अंत जवळ येतो, तेव्हा निर्भयपणे, शरीराशी आणि त्याच्याशी जोडलेल्या सर्व गोष्टींशी असलेली आसक्ती विरक्तीच्या तलवारीने छाटावी.

गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ २,४९.

जो धीराने घर सोडतो, पुण्यतीर्थाच्या पाण्यात स्नान करतो, स्वच्छ आणि एकांत ठिकाणी, विधिपूर्वक तयार केलेल्या आसनावर बसतो—

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन् ॥ २,४९.

तो मनाने शुद्ध, त्रैविध्य असलेले, श्रेष्ठ ब्रह्माक्षराचा अभ्यास करावा; मन आवरावे, श्वासावर नियंत्रण ठेवावे, आणि ब्रह्मबीज कधीही विसरू नये.

नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः । मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ २,४९.

बुद्धीने सारथीसारखी, मनाच्या सहाय्याने इंद्रियांना विषयांपासून आवरावे; आणि कर्मामुळे चंचल झालेले मन, शुभ हेतूने बुद्धीने स्थिर ठेवावे.

अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् । एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले ॥ २,४९.

‘मीच ब्रह्म, सर्वोच्च धाम आहे; मीच ब्रह्म, परमपद आहे’ असे समजून, आत्म्याला त्याच्या अखंड स्वरूपात आत्म्यातच ध्यान करावे.

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ २,४९.

‘ॐ’ हे एकाक्षर ब्रह्म उच्चारून, माझे स्मरण करत जो देह सोडतो, तो परम गतीला पोहोचतो.

न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः । सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते ॥ २,४९.

जिथे दांभिक, ज्ञान आणि वैराग्य नसलेले पोहोचू शकत नाहीत, तिथे सुज्ञ लोक पोहोचतात; मी तुला त्यांची गती सांगतो.

निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ २,४९.

ज्यांच्यात अहंकार आणि भ्रम नाही, ज्यांनी आसक्तीचे दोष जिंकले आहेत, जे नेहमी आत्म्यात रमलेले, इच्छा सोडलेले, सुखदुःखाच्या द्वंद्वातून मुक्त आहेत—ते ज्ञानी त्या अविनाशी पदाला पोहोचतात.