आकाशाचा, चंद्राचा, सूर्याचा आणि संपूर्ण आकाशातील हालचाली, तसेच चंद्रदेवाचा मार्ग — या सर्वांचा प्रवाह अत्यंत सूक्ष्म आणि गूढ आहे. हे तत्त्व अग्नीमध्ये, शास्त्रांमध्ये आणि सर्वोच्च प्राणामध्ये स्थिर झाले आहे; हृदयापासून सुरू होणाऱ्या समूहाचे ते तत्त्व मानले जाते. आता मी पाच तत्त्वांमध्ये, पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या आणि सर्वोच्चात स्थिर असलेल्या दीक्षेचे वर्णन सांगतो. जेव्हा यज्ञाचा अर्पण शांतीपेक्षा अधिक श्रेष्ठ होतो, तेव्हा तो अत्यंत शांत, सर्वोच्च आणि अविनाशी स्वरूप धारण करतो. पूर्ण आहुती अर्पण केल्यानंतर, भक्ताने शिवाचे स्मरण करावे आणि त्यांना प्रसन्नतेने आवाहन करावे. शस्त्रबीजाने होम करावा; अशा रीतीने दीक्षा पूर्ण होते. या विधीने शुद्ध झालेल्या साधकाला शिवत्व नक्कीच प्राप्त होते. आता मी शिवपूजेचे वर्णन करतो, जी धर्म, काम आणि अन्य पुरुषार्थ प्राप्त करण्याचे साधन आहे. ‘ॐ हाम्’ — आत्मतत्त्व, ज्ञानतत्त्व आणि ‘हीम्’ या मंत्रांनी पूजन सुरू होते. भस्मस्नान करून आणि अर्घ्य अर्पण करताना ‘ॐ हाम् स्वाहा’ या मंत्रांचा उच्चार सर्व मंत्रांसाठी केला जातो. सर्व पितरांना, ज्यांचे अर्पण ‘स्वधा’ने संपते, आणि आजोबांना, त्यांचेही अर्पण ‘स्वधा’ने संपते, नमस्कार करावा. ‘हाम्’ — सर्व मातांना नमस्कार; नंतर प्राणायाम करावा. ‘ॐ हाम्’ — आपण त्या महान भगवानाचा ध्यान करतो; आपण त्या शुद्ध वाणी असलेल्या परमेश्वराचा ध्यान करतो; तो रुद्र आम्हाला प्रेरणा देईल. सूर्यपूजन केल्यानंतर, सूर्याच्या मंत्रांनी त्यांना पूजन करावे: ‘ॐ हं’ — आकाशात उल्केसारख्या सूर्यरूपाला नमस्कार. यानंतर, दंडिन, पिंगल आणि महान व्यक्तींचे स्मरण करावे. पद्मा देवीला ‘रां’, दीप्ताला ‘रीं’, सूक्ष्मा देवीला ‘रूं’, आणि जया देवीला ‘रेम्’ या बीजमंत्रांनी पूजावे. पूर्व दिशेला विद्युत देवीला ‘रां’, मध्यभागी आणि सर्व दिशांना ‘रां’ मंत्राने पूजन करावे. ‘ॐ आं’ — हृदयासाठी, सूर्यासाठी; ‘ॐ’ — मस्तकासाठी, शिरोभागासाठी; ‘भूर् भुवः स्वः’ — हे सर्व मंत्र उच्चारावे. सूर्यहृदय मंत्राने सर्व देवतांचे पूजन करावे; ‘सोम्’, ‘सोमं’, आणि ‘मं’ — शुभत्वासाठी. राहु देवाला ‘रां’, केतु देवाला ‘कं’; तेजस्वी आणि उग्र देवतांना ‘ॐ’ मंत्राने पूजन करावे. हृदयासाठी ‘हाम्’, शिरोभागासाठी ‘हूं’, कवचासाठी ‘हैम’, आणि डोळ्यांसाठी ‘हौं’ मंत्र वापरावे. अर्घ्य पात्र तयार करून, त्यात जल शिंपडून पूजन करावे. स्वतःला कमळावर बसल्याचा भाव करावा, आणि त्या बाहेर ‘हौं’ मंत्राने शिवाचे पूजन करावे. श्रीवत्स, गृहस्वामी, ब्रह्मा, समूह आणि गुरु — यांचे पूजन करावे. अधर्मापासून सुरूवात, अग्नीच्या प्रारंभस्थळी, मध्यभागी आणि कमळाच्या बीजभागात पूजन करावे. ‘ॐ हौं’ — ध्वनी बदलणाऱ्या, शक्ती बदलणाऱ्या देवतेला पूजन करावे. एकाग्र मनाने, या सर्वांचा यज्ञस्थळी, शिवासमोर पूजन करावे. आवाहन, प्रतिष्ठा, उपस्थिती आणि नियंत्रण — हे सर्व विधी करावे. आचमन, अभिषेक, स्नान आणि शुद्धीकरण — हे सर्व विधी पूजेत करावे. आचमन, मुखसुगंध, तांबूल आणि हस्तशुद्धी — हेही विधी करावे. प्रतीकात्मक मूर्तीच्या पूजेत, एक दिवसाचा जप आणि जपाचा अर्पण करावा. अग्नी, बाणांचा स्वामी, उत्तर-पश्चिम दिशेत, मध्यभागी, आणि पूर्वपासून सुरू होणाऱ्या विधीने पूजन करावे. ‘तू, गुह्यरक्षक आणि सर्वात गुप्त, आमच्या जपाचा अर्पण स्वीकार.’ जे काही कर्म केले जाते — ते शुभ असो किंवा अशुभ — शिवच त्याचा दाता, शिवच त्याचा भोक्ता, शिवच हे सर्व जग आहे. मी जे काही केले, जे काही करणार, ते सर्व शुभ तुझेच आहे. आता दुसऱ्या प्रकारे शिवपूजेचे वर्णन सांगतो. वायुव्हेपण किंवा तुझा स्वामी, दारावर, आणि पूर्वपासून सुरू होणाऱ्या या सर्व विधी. प्रकाश, वायू, आकाश, गंध, रस, रूप आणि ध्वनी — हे सर्व तत्त्वांचे पूजन करावे. डोळा, जिभा, नाक, मन, बुद्धी, अहंकार आणि प्रकृती — यांचे पूजन करावे. माया, शुद्ध ज्ञान, ईश्वर आणि सदाशिव — या सर्वांचे पूजन करावे. अशा प्रकारे, या पवित्र आणि गूढ विधीने, शिवपूजा पूर्ण होते.