एकदा, श्राद्धाच्या विधीचे पवित्र आणि तपशीलवार वर्णन करण्यात आले. यजमानाने ब्राह्मणांना सांगितले, "तुम्ही इच्छेनुसार, पण संयमित वाणीने, भोजन करा." ब्राह्मणांनी भोजन केल्यावर पितृस्तोत्राचे पठण केले, ज्यात सात व्याधींचा उल्लेख आहे—दशार्णातील हरण, पर्वतातील कृष्णमृग, शरदद्वीपावर चक्रवाक पक्षी, मानस सरोवरातील हंस, आणि इतर. हे ब्राह्मण पूर्वी कुरुक्षेत्रात वेदज्ञ ब्राह्मण म्हणून जन्मले होते. ते दीर्घ यात्रेसाठी निघाले होते, पण आता का थांबले? यजमान दक्षिण दिशेला तोंड करून, डाव्या खांद्यावर जनेऊ ठेवून, अर्पण पुढे ठेवतात. "ओम, जे अग्नीमध्ये जळले, जे अजून जिवंत आहेत, आणि जे माझ्या कुलात जळले नाहीत—त्यांना पृथ्वीवरील अर्पणाने तृप्ती मिळो; तृप्त झालेले उच्च स्थान प्राप्त करो," असे म्हणत कुशावर तुप आणि पाण्यात मिसळलेले अन्न विखरले जाते. ब्राह्मणाच्या आज्ञेनुसार तोंड धुण्यासाठी पाणी देतात. पुर्वीप्रमाणे सावित्री आणि 'मधुवात' या तीन ऋचा पठण करतात. "ओम, तुम्हाला हे अर्पण प्रिय होवो" असे म्हणतात—देवताब्राह्मणासाठी अर्पण. "प्रिय आहे" असे म्हटल्यावर "उरलेले अन्न" अर्पण करतात. इच्छित व्यक्तींना एकत्र भोजन करतात. पितृब्राह्मणासाठी, डाव्या खांद्यावर जनेऊ ठेवून, "तुम्ही तृप्त आहात" असे म्हणतात—अर्पण. "आम्ही तृप्त आहोत" असे म्हटल्यावर जमिनीवर पाणी शिंपडतात, वर्तुळ आणि चौकोन चिन्हांकित करतात, आणि तीळ विखरतात. "ओम, अमुक कुल, माझे वडील, अमुक देवशर्मन, त्यांच्या पत्नीसमवेत, हे तुमचे पिंड आसन, स्वधा सह," असे म्हणतात. ओळीत मध्यभागी, आजोबांसाठी, सावित्री आणि 'मधुवात' तीनदा पठण करतात, तुपात मिसळलेले अन्नाचा पिंड बनवून कुशावर ठेवतात, "अमुक कुल, माझे वडील, अमुक शर्मन, त्यांच्या पत्नीसमवेत, हे तुमचे पिंड स्वधा सह," असे म्हणतात. पुन्हा सावित्री आणि 'मधुवात' तीनदा पठण करून पिंडाजवळ दुसरा पिंड ठेवतात. "जे जे खातात, ते तृप्त होवोत" असे म्हणतात—हात कुशावर पुसतात, पिंड पाण्याने धुतात, "अमुक कुल, माझे वडील, अमुक शर्मन, त्यांच्या पत्नीसमवेत, हे तुमचे पाणी; जे तुम्हाला अनुसरतात, त्यांनाही स्वधा मिळो," असे म्हणतात. पिंड पात्र उलटे ठेवतात, हात जोडतात, "पितृगण, तुमच्या भागानुसार आनंद आणि समृद्धी मिळो," असे म्हणतात. डाव्या हाताने पाणी स्पर्श करतात, तोंड वळवतात, उत्तर दिशेला तोंड करून, श्वास तीन वेळा धरतात, "षडऋतूंना नमस्कार," असे म्हणतात. डाव्या हाताने वळवून फुलांची अर्पण करतात. "अखंड तांदूळ आणि अरिष्ट मला पुण्य, शांती आणि पोषणासाठी मिळो," अशी प्रार्थना करतात. दक्षिण दिशेला तोंड करून, "माझ्या पितरांना त्यांच्या भागानुसार आनंद मिळो," असे म्हणतात. वस्त्र सैल करतात, हात जोडतात, "पितरांना नमस्कार, पितरांना नमस्कार," असे म्हणतात. "पितरांनी आम्ही दिलेले अन्न स्वीकारावे"—घर पाहण्याची प्रक्रिया. "पितरांनी येथे निवास करावा," असे म्हणतात. पाहिल्यावर, "हे तुमचे निवासस्थान, पितरांनो," असे घोषित करतात, "अमुक कुल, हे तुमचे निवासस्थान स्वधा सह," असे अर्पण करतात. डाव्या हाताने पाण्याचा कलश घेऊन पिंडावर पाणी ओततात, "पोषण, अमृत, तुप, दूध वाहून नेणारा," असे म्हणतात. पूर्वी ठेवलेल्या पात्रातील उरलेले पाणी प्रत्येक पिंडावर ओतात, पिंडाचे आवाहन करतात, सुगंध आणि इतर वस्तू अर्पण करतात, कुशावर पिंड ठेवतात, "तांदूळ खाणारे आनंदित होवोत, तृप्त होवोत, तेजस्वी ब्राह्मणांना नवीन अर्पण प्रिय होवो, इंद्र, तू प्रमुख आहेस," असे तीनदा म्हणतात. मातृपितृ ब्राह्मणांना तोंड धुण्यासाठी पाणी अर्पण करतात. "ओम, पाणी चांगले शिंपडले जावो," असे म्हणतात. "देवता पाण्यात वास करतात; सर्व काही पाण्यात स्थिर आहे. शुभ पाणी ब्राह्मणाच्या हातात ठेवले जावो," अशी प्रार्थना करतात. "लक्ष्मी फुलांत, कमळात, गोशाळेत वास करते; तुम्हाला नेहमी आनंद मिळो," असे म्हणतात. "अखंड तांदूळ आणि अरिष्ट मला पुण्य, शांती, पोषण, स्थैर्यासाठी मिळो. जगात जे काही शुभ आहे, ते नेहमी मला मिळो," अशी प्रार्थना करतात. "ओम, अखंड तांदूळ आणि अरिष्ट मला मिळो," हे जौ आणि तांदूळ अर्पण आहे. "अमुक कुलासाठी, आमच्या वडील, आजोबा, प्रपितामह, त्यांच्या पत्नीसमवेत, हे अन्न, पाणी, इ. अर्पण अक्षय असो," असे म्हणतात—तीळपाण्याचा दान पितृप्रतिनिधी ब्राह्मणाच्या हातात ठेवतात. ब्राह्मण म्हणतो, "तथास्तु." ही कृपा मातृपितरांसाठी आणि इतरांसाठी अक्षय असो. "पितरांना शुभता मिळो; आमचा कुल वाढो; हितचिंतक समृद्ध होवोत; वेद टिकून राहो; श्रद्धा कायम राहो; आम्ही भरपूर दान देऊ; भरपूर अन्न मिळो; पाहुणे मिळोत; आमच्यात भिकारी नसोत, आम्ही कोणाकडे भिक्षा मागू नये. या सत्य आशीर्वाद कायम राहोत." "सामंजस्य असो." "तथास्तु" म्हटल्यावर अर्घ्यासाठी अर्पणस्थळाची शुद्धी केली जाते. पवित्र कुश घेऊन पितृब्राह्मणाला स्पर्श करतात, "ओम, अमुक कुलातील वडील, आजोबा, प्रपितामह, त्यांच्या पत्नीसमवेत, स्वधा अर्पण," असे म्हणतात. "स्वधा अर्पण" म्हटल्यावर तुप मिसळलेले पाणी अर्पणावर ओतात, "तू पोषण, अमरत्व, तुप वाहून नेतो," असे म्हणतात. "ओम, या यज्ञात सर्व देवता तृप्त होवोत"—जौपाण्याचा दान देवता ब्राह्मणाच्या हातात ठेवतात. "तृप्त होवोत" म्हटल्यावर "ओम, देवतांसाठी," तीनदा म्हणतात. अर्पण पात्र खाली ठेवून, शुद्धी करून, पूर्वेकडून उजव्या खांद्यावर जनेऊ ठेवून बसतात. "ओम, अमुक कुलासाठी, अमुक नावाच्या ब्राह्मणासाठी, त्यांच्या पत्नीसमवेत, श्राद्ध स्थापनेसाठी, मी तुम्हाला हे रौप्य दान देतो," असे देवता ब्राह्मणाला दान देतात. "पितृब्राह्मणासाठी अर्पण पूर्ण झाले का?" असे विचारतात. पूर्ण झाल्याची खात्री झाल्यावर अर्पणावर दूध ओतात आणि ते हलवतात. पाहुण्या ब्राह्मणासाठी अर्पण पात्र सरळ ठेवतात, "ओम, दाते, आम्ही श्रीमंत होवो; ऋषी, अमर, सत्य जाणणारे, हे मध प्या, आनंदित व्हा, तृप्त व्हा, दिव्य मार्गाने जा," असे म्हणतात. अर्पण स्वर्गाला अर्पण करतात. "यज्ञसंतती जन्मो; या स्वर्ग आणि पृथ्वीच्या सर्व रूपांचे आगमन होवो; पितर आणि सोम अमरत्व प्राप्त करो," असे देवतेना विसर्जन करतात. "ओम, येवोत"—पितृब्राह्मणांना विसर्जन करतात. न गेलेले ब्राह्मणांना परत येण्यास सांगतात. उरलेले अर्पण गायींना आणि इतरांना देतात. या श्राद्ध विधीचे सांगणे आणि पठण झाले; ते पाप नष्ट करते. जिथे हे विधी केले जाते, तिथे श्राद्ध पूर्ण होते. पितरांसाठी अक्षय पुण्य आणि स्वर्गप्राप्ती होते. अमावास्येला केलेले श्राद्ध पितरांना ब्रह्मलोक प्राप्त करून देतो. ब्रह्मदेव म्हणतात, "मी पूर्वीप्रमाणे, श्राद्धाचे दैनिक स्वरूप आणि त्याचे भेद सांगतो. 'ओम, अमुक कुलासाठी, आमच्या वडील, आजोबा, अमुक नावाच्या, त्यांच्या पत्नीसमवेत, मी तयार केलेल्या अन्नाने श्राद्ध करतो.' येथे आसन वगैरे व्यवस्था करावी, सर्वदेवतांना वगळून." "वृद्धि श्राद्धाचे भेद सांगतो. पुत्राचा जन्म किंवा त्याचा चेहरा प्रथम पाहिल्यावर, वृद्धि श्राद्ध पूर्वेकडून उजव्या खांद्यावर जनेऊ ठेवून, जौ, बोर, कुश वापरून, देवस्थानात पूजा करून, उजव्या बाजूने अर्पण करून करावे." "उजव्या गुडघ्याने, आज वृद्धीसाठी, अमुक कुलासाठी, आमच्या प्रपितामह, आजी, आई, अमुक नावाच्या, अमुक कुलाच्या देवता, वसु (सत्यसंज्ञा) आणि सर्व देवतांसाठी तयार अन्नाने श्राद्ध करतो," असे देवता ब्राह्मणाला आवाहन करतात. "मी करतो," म्हटल्यावर इतर देवता ब्राह्मणांना आवाहन करतात. "आज वृद्धीसाठी, अमुक कुलासाठी, माझ्या प्रपितामह अमुक नावाच्या, नंदिमुख पितरांसाठी तयार अन्नाने श्राद्ध करतो," असे प्रपितामह ब्राह्मणाला आवाहन करतात. "मी करतो," म्हटल्यावर मातृपितरांसाठी आणि इतरांसाठी आवाहन करतात. देव, पितर, सर्वदेवता ब्राह्मणांची परवानगी घेतात. "ओम, सर्व देवता या, ऐका, या कुशावर बसून या." "ओम, सर्व देवता, ऐका, तुम्ही आकाशात, पृथ्वीवर, अग्नीच्या जिव्हेवर, आणि येथे असणारे—या पवित्र कुशावर आनंदित व्हा." "ओम, येवोत"—सर्व देवतांचे आवाहन, सुगंध अर्पण. अखंडतेची खात्री देणारे पठण करतात. म्हणून प्रपितामह आणि इतरांची परवानगी घेतात, आसन देतात, सुगंध अर्पण करतात, अखंडतेची खात्री देणारे पठण करतात. आजी आणि आईसाठीही तसेच. मग प्रपितामह आणि इतरांची परवानगी, आसन, आवाहन, सुगंध अर्पण करतात, वृद्ध मातृपितरांची परवानगी घेतात. "ओम, वसु (सत्यसंज्ञा) आणि देवता, हे तुप, पाणी, भाज्या, बोर, दही, वर्ज्य वस्तू वगळून, अर्पण आहे." "ओम, अमुक कुलासाठी, माझ्या आजोबा, प्रपितामह अमुक नावाच्या, नंदिमुख, हे बोर आणि दहीयुक्त अन्न अर्पण आहे." तसेच मातृपितरांसाठी. एकपिंडी श्राद्ध प्रथम करावा; त्याचे भेद ऐका. प्रथम आमंत्रण, पाय धुणे, आसन. "आज अमुक कुलासाठी, माझ्या वडील अमुक नावाच्या, वार्षिक एकपिंडी श्राद्ध मी तयार अन्नाने करतो," असे म्हणतात. श्राद्धाची परवानगी, आसन, सुगंध अर्पण, अन्न तयार करतात. डाव्या खांद्यावर जनेऊ ठेवून, उत्तर दिशेला तोंड करून, अतिथी श्राद्ध करतात. मग, दिवंगतांचा स्मरण करतात, दक्षिण दिशेला तोंड, डाव्या खांद्यावर जनेऊ, अवशेषाजवळ, "अग्नीने जळले," अन्न विखरतात. "अमुक कुलासाठी, माझ्या वडील अमुक नावाच्या, हे पाणी त्यांना; जे तुम्हाला अनुसरतात, त्यांनाही स्वधा मिळो," असे म्हणतात—ओळीत पाणी ओतात. बाकी पूर्वीप्रमाणे. ब्रह्मदेव म्हणतात, "सपिंडीकरण विधी सांगतो, वर्ष पूर्ण झाल्यावर किंवा शेवटच्या दिवशी करावा. योग्य वेळी, दिवंगतांसाठी, तो पितृलोक मिळवून देतो." सपिंडीकरण दुपारी करावा. पितृब्राह्मणांना आमंत्रित करतात. "ओम, पुरूरवा आणि द्रवससंज्ञा देवता, हे आसन अर्पण आहे." डाव्या बाजूला आसन देतात. आवाहन करतात. मग आजोबा, प्रपितामह, वृद्ध प्रपितामह, त्यांच्या पत्नीसमवेत, श्राद्ध करतात, परवानगी घेतात, तीन पात्र तयार करतात, कुश ठेवतात, दुसऱ्या पात्राने झाकतात. अखंडतेचे पाठ करतात, तसेच वडील आणि पत्नीच्या पात्रासाठी, दिवंगताच्या नावाने श्राद्धाची परवानगी घेतात, देवतांच्या पात्रासाठी अखंडतेचे पाठ करतात. यानंतर, आजोबा, प्रपितामह, वृद्ध प्रपितामह यांच्या पात्रांना क्रमाने हलवतात. झाकण काढून, "ओम, जे पितर यमाच्या लोकात मनाने एकत्र आहेत, त्यांचा लोक स्वधा असो, यज्ञ देवात स्थिर असो." "ओम, जे पितर जिवंतांमध्ये मनाने एकत्र आहेत, जे माझे आहेत, त्यांची समृद्धी या जगात शंभर वर्षे स्थिर असो," असे दोन मंत्र म्हणतात. पितृपात्रातील पाणी आजोबा आणि प्रपितामहांच्या पात्रात ओतात, वृद्ध प्रपितामहाचे पात्र सोडतात. आजोबा आणि प्रपितामहांचे पाणी, कुश पितृपात्रात ठेवतात. मग, शुद्ध पाण्याचा अर्पण पात्र पितृब्राह्मणाच्या हातात देतात; फुल ठेवून, डोक्याला, हाताला, पायाला स्पर्श करतात. दुसरे पाणी ब्राह्मणाच्या हातात देतात; दोन्ही हातांनी पात्र उचलून "ओम, दिव्यजन" म्हणतात, "ओम, अमुक कुलातील माझ्या आजोबा अमुक नावाच्या, त्यांच्या पत्नीसमवेत, हे तुमचे अर्घ्य, स्वधा," असे म्हणतात. त्याच पितृपात्रातील थोडे अर्घ्यपाणी, कुशासह, पितरांना अर्पणासाठी दुसऱ्या पात्राने झाकून, कुशाच्या डाव्या बाजूच्या दक्षिण टोकावर उलटे ठेवतात, "हे पितरांचे स्थान," असे म्हणतात. प्रपितामह आणि पूर्वजांना अग्नीत सुगंध अर्पण करतात; उरलेले अन्न प्रपितामहांच्या पात्रात ठेवतात. प्रपितामहाच्या पात्रासाठी मंत्र पूर्ण करतात, ब्राह्मणाच्या पात्रासाठीही मंत्र करतात. अंगठा ठेवून तीळ विखरतात, "अमुक कुलाचे हे तुपयुक्त, पाण्यासह, भाज्यांसह, वर्ज्य वस्तू वगळून अन्न तुमच्यासाठी आणि तुम्हाला अनुसरणाऱ्यांसाठी, त्यांना स्वधा," असे म्हणतात. मग, देवता आणि इतरांना पाणी अर्पण करतात; पाहुणा आल्यास अतिथी श्राद्ध करतात. अर्पण विखरतात. प्रपितामहापासून पितरांना नमस्कार करून, पितृब्राह्मणाला "ओम, तुम्ही स्वाद घ्या," असे म्हणतात. "ओम, अमुक कुलातील माझ्या वडील अमुक नावाच्या, त्यांच्या पत्नीसमवेत, हे तुमचे पिंड, आणि तुम्हाला अनुसरणाऱ्यांना स्वधा; पिंड पात्र अखंड असो," असे म्हणतात. संकल्प आणि यशासाठी शब्द पूर्ण करून, पिंड दोन भागात विभागतात; "ये समानाः सुमनसः" हे दोन मंत्र म्हणतात, भाग प्रपितामह आणि पूर्वजांच्या पात्रात ठेवतात. पिंडांना सुगंध अर्पण करून हलवतात. अतिथी ब्राह्मणासाठी स्वधा म्हणतात. ब्राह्मण शुद्धी करतात. भोजनानंतर पान देतात. "पाणी चांगले शिंपडले जावो; शुभ असो," असे म्हणतात.