एकदा, ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, उत्तरेकडील शिखरावर जन्मलेली आणि पृथ्वीवर पर्वताच्या रूपात वास करणारी देवीला, ब्रह्मदेव म्हणाले, "देवी, तू इच्छेनुसार जा." यानंतर, ब्रह्मदेव व्यासाला म्हणाले, "मी श्राद्धविधी सांगतो, जी मनुष्यांना भोग आणि मोक्ष दोन्ही प्रदान करते. सर्वप्रथम, ब्रह्मचार्य असलेल्या ब्राह्मणांना आमंत्रित करावे." पवित्र धागा उजव्या खांद्यावर घेत, देवांना आमंत्रित करावे; आणि डाव्या खांद्यावर घेत, पितरांना आमंत्रित करावे. मग मंत्र आणि शब्दांनी त्यांचे पाय धुवावे. ‘ॐ, आपले स्वागत आहे’ असे आदरपूर्वक म्हणावे. ब्राह्मण उत्तर देतील, ‘आम्ही स्वागताने आले,’ तेव्हा ‘सर्व देवांसाठी, हे पाद्य अर्घ्य आहे, स्वाहा’ असे म्हणत पवित्र कुशा घातलेले पाणी ब्राह्मणांच्या पायांवर देवांना अर्पण करावे. मग, दक्षिणेकडे तोंड करून, पवित्र धागा डाव्या खांद्यावर, संबंधित गोत्रातील पितर, आजोबा, आणि प्रपितर—त्यांचे नाव आणि आडनाव घेऊन—‘हे पाद्य अर्घ्य आहे, स्वधा’ असे म्हणत पाणी, कुशा आणि फुले ब्राह्मणांच्या पायांवर पितरांना अर्पण करावे. मातृपक्षातील पितरांसाठी आणि इतरांसाठी, ‘हे पानासाठी आहे, स्वाहा, स्वधा’ असे म्हणत, अर्घ्य ब्राह्मणांच्या हातात ठेवावे, आणि फुलेही त्यांच्या हातात द्यावे. ‘ॐ, हे आसन तयार आहे, येथे तयार आहे’ असे म्हणावे. मग, ‘ॐ भूः, ॐ भुवः, ॐ स्वः, ॐ महः, ॐ जनः, ॐ तपः, ॐ सत्यम्’—ही सात उच्चार—देवब्राह्मणांना पूर्वेकडे आणि पितृब्राह्मणांना उत्तरकडे बसवताना म्हणावे. ‘ॐ, देव, पितर आणि महान योगी, स्वधा आणि स्वाहा, ते सदैव उपस्थित राहोत’—हे तीनदा म्हणावे. ‘ॐ, आज या स्थळी, या महिन्यात, या नक्षत्रात, या वेळी, या गोत्रातील पितर, आजोबा, प्रपितर—त्यांचे नाव आणि आडनाव घेऊन—मी श्राद्ध करतो, सार्वभौम देवांपासून प्रारंभ करतो.’ ‘ॐ, सर्व देवांना, स्वाहा.’ ‘ॐ, मी सार्वभौम देवांना आमंत्रित करतो.’ ‘आमंत्रित करतो’ असे म्हणताना, ‘ॐ, हे सार्वभौम देव, या अर्पणाची ऐकावे, या पवित्र कुशावर बसावे, आकाशातील, उंचावरील, यज्ञ योग्य, या कुशावर आनंदित व्हावे.’ ‘ॐ, औषधी सोमराजाशी संवाद करतात. ब्राह्मण ज्यासाठी कार्य करतो, हे राजन, आम्ही त्याला अर्पण करतो.’ ‘ॐ, सर्व सार्वभौम देव येवोत, श्राद्धासाठी नियुक्त, ते सतर्क राहोत.’ ‘ॐ, राक्षस आणि दुष्ट आत्मे वेदीपासून दूर जावोत’ असे म्हणत, तीनदा जवस (बार्ली) विखरावे. ‘ॐ, मी पात्र तयार करतो.’ ‘ॐ, कर’ असे ब्राह्मणाची अनुमती घेऊन, पात्र शुद्ध करावे. ‘ॐ, दिव्य जल पानासाठी शुभ होवोत, आमच्यासाठी अनुकूल वाहोत’ असे म्हणत, पात्रात पाणी अर्पण करावे. ‘तू जवस आहेस, आमचे वैर दूर कर, शत्रुता दूर कर’ असे म्हणत, जवस अर्पण करावे. ‘ती सुवासिक, अभेद्य, सदैव पोषण करणारी, सर्व प्राण्यांची अधिष्ठात्री, श्रीला येथे मी आमंत्रित करतो’ असे म्हणत सुवास अर्पण करावे. ‘दिव्य जल, दूधातून जन्मलेले, आकाशात आणि पृथ्वीवर, सुवर्णवर्णी, यज्ञ योग्य, ते शुभ जल आमच्यासाठी अनुकूल आणि कृपावंत राहो.’ ‘हे अर्घ्य, नमस्कार’ असे म्हणत, ब्राह्मणाच्या हातात पाणी अर्पण करावे, त्याच पाण्याने पात्र शुद्ध करावे, शुद्धीकरण व चलनी ब्राह्मणाजवळ ठेवावे. पाण्याचे पात्र कुशावर ठेवून, कुशावर ठेवावे. ‘सर्व देवांना नमस्कार; हे सुवास, फुले, धूप, दीप, वस्त्र हे युगाच्या शुद्धीकरण विधी आहेत. सुवास आणि इतर दान निर्दोष राहो.’ ‘तसेच होवो’—ब्राह्मण उत्तर देतो. मग, अनुमती घेऊन, ‘मी पितर, आजोबा, प्रपितर, मातृपक्षातील आजोबा, प्रपितर आणि त्यांच्या वयस्कांसह, त्यांच्या पत्नीसह श्राद्ध करतो’ असे जाहीर करावे. ब्राह्मण म्हणतात, ‘कर’—मग तीनदा ‘ॐ, देव आणि पितरांसाठी’ म्हणावे. ‘ॐ, अमुक गोत्रासाठी, माझ्या पितर आणि आजोबांसाठी, अमुक नावांसाठी, त्यांच्या पत्नीसह, हे आसन तुम्हाला स्वधाने अर्पण करतो’—हे ब्राह्मणाच्या डाव्या बाजूला आसन अर्पण. ‘ॐ, मी पितरांना आमंत्रित करतो.’ ‘आमंत्रित करतो’ सांगताना, ‘ॐ, आम्ही तुम्हाला आमंत्रित करतो, हे तेजस्वी; आम्ही तुम्हाला आमंत्रित करतो, हे प्रज्वलित; अर्पणासाठी शंभर पितर आणा.’ ‘ॐ, आमचे सौम्य पितर, अग्निष्वात्त, दिव्य मार्गाने या यज्ञात स्वधाने आनंदित होवोत, आम्हाला आशीर्वाद देत राहोत.’ ‘ॐ, देव आणि पितर वेदीपासून राक्षस दूर करोत’—हे तीळ विखरावे. पूर्वेकडील बाजूला पाण्याचे पात्र ठेवावे. ‘ॐ, तू तीळ आहेस, सोमाला समर्पित, देवांनी केलेले, प्राचीन जलांमध्ये मिश्रित; स्वधाने पितरांच्या लोकांना आम्हासाठी प्रसन्न कर—स्वाहा.’ हे तीळ अर्पण. सुवास आणि फुले दोन्ही हातांनी अर्पण करून, पितरांचे पात्र उचलावे, ‘ओ दिव्य’ म्हणावे, आणि म्हणावे, ‘अमुक गोत्रातील पितर, अमुक देवशर्मन, त्यांच्या पत्नीसह, हे तुमचे अर्घ्य स्वधाने.’ अपवित्र पात्र डाव्या बाजूला ठेवावे, उजव्या बाजूला कुशावर ठेवावे, ‘ॐ, तू पितरांचे स्थान आहेस’ म्हणत, पात्र उलट ठेवावे. ‘ॐ, पितरांचे लोक आणि निवास शुद्ध होवोत; तू पितरांचे निवास आहेस’—उलट पात्राला स्पर्श करावा. अमुक गोत्रातील पितर, आजोबा, प्रपितर, त्यांच्या पत्नीसह, हे सुवास, फुले, धूप, दीप, वस्त्र, पवित्र धागा—हे सर्व तुमचे आहे स्वधाने; पितरांसाठी पवित्र जलाने सुवास आणि इतर अर्पण करावे. हे अर्पण अक्षय राहो. संकल्प सिद्ध होवो—हे ब्राह्मणाचे विधान. मातृपक्षातील पितरांसाठी आणि इतरांसाठी अनुमती विधी अशीच आहे. ‘ओ दिव्य’—हे भूमी झाडण्याचे विधान. मग, तुपाने मिसळलेले अन्न घेऊन, उजव्या खांद्यावर पवित्र धागा, पितृब्राह्मणाला म्हणावे, ‘ॐ, मी अग्नीत विधी करतो.’ ‘कर’ असे उत्तर मिळाल्यावर, ‘ॐ, अग्नि, अर्पण वाहणारा, स्वाहा’ म्हणत दोन अर्पण देवब्राह्मणाच्या हातात करावे, उरलेले अन्न पिंडासाठी, आणि बाकी पितर व मातृपितरांच्या पात्रात ठेवावे. पात्र ठेवून, सील करून, कुशा घालावे, दोन्ही हातांनी खाली ठेवून, ‘ॐ, पृथ्वी तुझे पात्र, आकाश त्याचा झाकण; ब्राह्मणाच्या तोंडात अमृत अर्पण करतो, स्वाहा’—हे पात्राची प्रतिष्ठा. विष्णूने तीन पावले टाकून लोक मोजले, धुळीत लपला; ‘हे विष्णू, अर्पणाचे रक्षण कर’—हे ब्राह्मणाच्या अंगठ्याला अन्नाच्या मध्यभागी ठेवण्याचे विधान. ‘अपहत’ म्हणत, तीनदा जवस विखरावे. ‘ॐ, मी सर्व अपवित्र नष्ट करतो; सर्व राक्षस, यक्ष, पिशाच्च समूह, यातुधान नष्ट करतो’—हे सिद्धार्थ बीज विखरावे. मग, धूरिलोचन नावाच्या देवांसाठी, तुप, जल, आणि मसाल्याने अन्न अर्पण करावे, ‘स्वाहा’ म्हणत, जल आणि कुशा वापरावे. ‘ॐ, हे अन्न अक्षय राहो; ॐ, संकल्प सिद्ध होवो.’ मग, उलट पवित्र धाग्याने, मसाल्याचे आणि तुपाचे अन्न पितृब्राह्मणाच्या पात्रात ठेवावे, त्यावर कुशा जमिनीला स्पर्श करीत ठेवावे. ‘ॐ, पृथ्वी तुझे पात्र’ म्हणत, दोन्ही हातांनी वर ठेवून, ‘ॐ, हे विष्णू’ म्हणत, ब्राह्मणाचा अंगठा अन्नावर ठेवावे. ‘अपहत’ म्हणत, तीळ विखरावे. डावे गुडघे जमिनीला ठेवून, ‘अमुक गोत्रातील पितर, आजोबा, त्यांच्या पत्नीसह, हे तुप, जल, मसाल्याचे अन्न, निषिद्ध पदार्थांशिवाय, स्वधाने अर्पण’ असे म्हणावे. संकल्प सिद्ध झाल्यावर, ‘ॐ, पोषण वाहणारा, अमृत, तुप, दूध, गोड द्रव, स्वधा होवो, माझ्या पितरांना तृप्त कर’ असे म्हणावे, दक्षिणेकडे तोंड करून पाणी ओतावे. ‘ॐ, हे श्राद्ध निर्दोष राहो; ॐ, संकल्प सिद्ध होवो. ॐ, पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग—सावितृचे दिव्य तेज ध्यान करू; तो आमचे मन प्रेरित करो.’ अर्पणानंतर, ‘गोड वारे वाहोत, नद्या मधुर वाहोत, औषधी मधुर राहोत, रात्र व उष:काल मधुर राहोत, पृथ्वीची धूळ मधुर राहो, स्वर्ग आमचे पिता राहो, वृक्ष मधुर राहोत, सूर्य मधुर राहो, गायी मधुर राहोत’—‘मधु, मधु, मधु’ म्हणावे. ‘इच्छेनुसार आस्वाद घ्या, वाणी संयम ठेवा’—असे म्हणावे. जेवल्यावर, पितृस्तोत्र सात व्याधींसाठी म्हणावे. त्या सात व्याधी: दशार्णातील हरण, पर्वतातील कृष्णमृग, शरदद्वीपातील चक्रवाक, मानस सरोवरातील हंस. ते कुरुक्षेत्रात वेदपाठी ब्राह्मण म्हणून जन्मले. दीर्घ प्रवासासाठी निघाले, आता का थांबले? मग, दक्षिणेकडे तोंड करून, पवित्र धागा डाव्या खांद्यावर, अर्पण समोर सोडावे. ‘ॐ, माझ्या गोत्रातील ज्या अग्नीने जळले, ज्या अजून जिवंत आहेत, आणि ज्या न जळलेल्या आहेत—त्यांना पृथ्वीवर दिलेल्याने तृप्ती लाभो; तृप्त झालेले उच्च स्थिती प्राप्त करो.’ असे म्हणत, तुप आणि जल मिसळलेले अन्न कुशावर विखरावे. मग, ब्राह्मणाच्या आज्ञेनुसार, पाणी मुखशुद्धीसाठी द्यावे. पूर्वीप्रमाणे सावित्री आणि ‘मधुवात’चे तीन श्लोक म्हणावे. ‘ॐ, तुम्हाला प्रसन्नता लाभो’—हे देवब्राह्मणाला अर्पण. ‘प्रसन्नता लाभली’ असे उत्तर मिळाल्यावर, ‘उरलेले अन्न’—हे अर्पण. इच्छितांसह जेवावे. पितृब्राह्मणाला, पवित्र धागा डाव्या खांद्यावर, ‘तुम्ही तृप्त झाला’—हे अर्पण. ‘आम्ही तृप्त’ असे उत्तर मिळाल्यावर, पाणी जमिनीवर शिंपडावे, वर्तुळ आणि चौकोन चिन्ह करावे, तीळ विखरावे. ‘ॐ, अमुक गोत्र, माझ्या पितर, अमुक देवशर्मन, त्यांच्या पत्नीसह, हे तुमचे पिंड आसन स्वधाने.’ अशा प्रकारे, ओळीच्या मध्यभागी, आजोबासाठी, सावित्री आणि ‘मधुवात’ तीनदा म्हणावे, तुप मिसळलेले अन्न पिंड करावे, कुशावर ठेवावे, ‘अमुक गोत्र, माझ्या पितर, अमुक शर्मन, त्यांच्या पत्नीसह, हे तुमचे पिंड स्वधाने’ असे म्हणावे. ओळीच्या मध्यभागी, आजोबासाठी. मग, सावित्री आणि ‘मधुवात’ तीनदा म्हणावे, पिंडाजवळ पिंड विखरावे. ‘जे खातात ते प्रसन्न होवोत’—हात कुशावर पुसावे, पिंड पाण्याने धुवावे, ‘अमुक गोत्र, माझ्या पितर, अमुक शर्मन, त्यांच्या पत्नीसह, हे तुमचे पाणी; जे तुम्हाला अनुसरतात, त्यांनाही स्वधा लाभो.’ पिंड पात्र उलट ठेवावे, हात जोडावे, ‘पितर, तुमच्या भागानुसार आनंदित आणि समृद्ध व्हा.’ डाव्या हाताने पाण्याला स्पर्श करावा, तोंड वळवावे, उत्तर दिशेला तोंड करून, श्वास तीनदा धरावा, ‘सहा ऋतूंना नमस्कार’ म्हणावे. डाव्या हाताने वळवून, फुले अर्पण करावे. अखंड तांदूळ आणि अरिष्ट मला पुण्य, शांती, पोषणासाठी लाभो. दक्षिणेकडे तोंड करून, ‘माझे पितर त्यांच्या भागानुसार आनंदित होवोत’ म्हणावे. वस्त्र सैल करावे, हात जोडावे, ‘पितरांना नमस्कार, पितरांना नमस्कार.’ ‘पितर, आम्ही दिलेले अन्न स्वीकारा’—हे घर दर्शन. मग, ‘पितर, येथे सदैव निवास करा’ म्हणावे. दर्शनानंतर, ‘हे तुमचे निवास, पितर’ म्हणावे, ‘अमुक गोत्र, हे तुमचे निवास स्वधाने’—हे वस्त्र अर्पण. डाव्या हाताने पाण्याचे पात्र घेऊन, पिंडावर पाणी ओतावे, ‘पोषण वाहणारा, अमृत, तुप, दूध’ इ. म्हणावे. पूर्वी ठेवलेल्या पात्रातील उरलेले पाणी प्रत्येक पिंडावर ओतावे, पिंड आमंत्रित करावे, सुवास आणि इतर अर्पण करावे, कुशा पिंडावर ठेवावे, ‘जे तांदूळ खातात ते आनंदित होवोत, प्रसन्न होवोत, हे तेजस्वी, हे ब्राह्मण, नवीन अर्पणाने. हे इंद्र, तू नेते आहेस’—हे तीनदा म्हणावे. मातृपक्षातील ब्राह्मणांना पानासाठी पाणी अर्पण करावे. ‘ॐ, नीट शिंपडले जावो’—पाणी जमिनीवर शिंपडावे. ‘ॐ, देव जलमधून वास करतात; सर्व काही जलात स्थिर आहे. शुभ जल ब्राह्मणाच्या हातात आम्हासाठी ठेवावे. जल शुभ राहो’—हे ब्राह्मणाला पाणी अर्पण. लक्ष्मी फुलात, कमळात, गोशाळेत वास करते; सदैव तुम्हाला सुख मिळो. सुख मिळो—हे फुले अर्पण. अखंड तांदूळ आणि अरिष्ट मला पुण्य, शांती, पोषण, स्थैर्यासाठी लाभो. जगात जे काही शुभ आहे, ते सदैव मला मिळो. ‘ॐ, अखंड तांदूळ आणि अरिष्ट मला मिळो’—हे जवस आणि तांदूळ अर्पण. अमुक गोत्रातील पितर, आजोबा, प्रपितर, त्यांच्या पत्नीसह, हे अन्न, पान, इ. अर्पण अक्षय राहो—असे म्हणत, पितरांचे प्रतिनिधी ब्राह्मणाच्या हातात तीळपाणी ठेवावे. ब्राह्मण म्हणतो, ‘तसेच होवो.’ मातृपक्षातील पितरांसाठी हे आशीर्वाद अक्षय राहो.