एकदा ब्रह्मा यांनी विधिपूर्वक स्नान, पूजा, तर्पण, वैश्वदेव आणि संध्योपासनेच्या पवित्र विधीचे वर्णन केले. स्नानाच्या वेळी, साधकाने द्रुपद आणि इतर स्तोत्रे तीन वेळा म्हणावीत, तसेच ‘अयं गौर’ या मंत्राचा जप करावा. स्मृतीमध्ये सांगितलेले अन्य मंत्रही एकाग्रतेने पठण करावे. ज्ञानी पुरुष गायत्री मंत्र, व्याहृतिसह आणि प्रणवाचा जप करावा, किंवा फक्त प्रणवाचा जप करावा, किंवा अविनाशी विष्णूचे ध्यान करावे. जल हे विष्णूचे निवासस्थान आहे; म्हणून त्यांना जलाधिपती म्हणतात. जलात विष्णूच्या विविध रूपांची स्मरण करावी. ‘तद् विष्णोः’ या मंत्राने वारंवार जलात स्नान करावे, कारण ही गायत्री विष्णूच्या स्मरणासाठी वैश्णवी आहे. ‘ॐ, हे जल, माझे अशुद्धता आणि रक्त दूर करोत, जसे सकाळच्या होमाने आणि तीव्र गोष्टी शुद्ध होतात.’ अशा मंत्रांनी जलाची शुद्धता प्रार्थना करावी. ‘हे जल, मला पापमुक्त करोत; पवमान मला मुक्त करोत. जल होमयुक्त आहेत, देव, असुर, सूर्य सर्व होमयुक्त आहेत. दिव्य जल, जलांची पत्न्या, होमयुक्त लहरी, शक्तिशाली, सूर्याच्या अंतापर्यंत—देव आणि देवी, तेजस्वी, समुद्राच्या दक्षिणेकडील, अग्रगण्य आणि तीव्र प्रवाहाचा भाग घेतील. मधुर जल आम्हाला, धान्य आणि तीळासह, स्वीकारोत. मित्र आणि वरुण यांना ज्या जलाने शिंपडले जाते, इंद्र ज्या जलाने मार्गदर्शित होतो, द्रुपद ज्या जलाने तयार होतो, त्या जल आम्हाला दुगुण शक्ती आणि एकाग्र बुद्धी देोत. जलाचा सार, त्याचा सर्वोच्च भाग स्वीकारावा. दिव्य जल, सूर्याजवळ जा, मधुर, संततीसाठी; वनस्पती आणि पिंपळ त्यांचे स्थान सोडू नये. सौम्य पितर मला शुद्ध करोत, पूर्वज पितर पवित्र गाळणीने शुद्ध करोत, आजी-आजोबा आणि महापितर शुद्ध करोत, पवित्र गाळणी माझ्या आयुष्याला किरणांनी शुद्ध करोत. अग्नी, माझ्या आयुष्यासाठी, शक्तीसाठी, त्वचेसाठी कृती कर. दिव्य प्राणी, मन, बुद्धी, सर्व प्राणी, जातवेदास, मला शुद्ध करोत! पवित्र गाळणीने शुद्ध कर, तेजस्वी देव! अग्नी, संकल्पानुसार संकल्प कर. आपल्या तेजस्वी गाळणीने, अग्नी, आत पसर, ब्रह्मा त्या गाळणीने मला शुद्ध करोत. पवमान, शुभकर्ता, पवित्र गाळणीने शुद्ध करतो—तो शुद्धकर्ता मला शुद्ध करोत. हे देव सावितृ, पवित्र गाळणी आणि होमाने, आम्ही या ब्रह्माला शुद्ध करतो. वैश्वदेव देवता, शुद्धकर्ता, आम्हाला स्वीकारा, तुम्ही पूजनीय आहात. आम्ही एकत्र बसून धनाचे स्वामी होऊ. चेतनाचा स्वामी मला अखंड गाळणीने, सूर्याच्या किरणांनी शुद्ध करोत. ज्या इच्छा गाळणीने शुद्ध झाल्या, त्या मिळो; देव सावितृ, वाणीचा स्वामी, मला अखंड गाळणीने, सूर्याच्या किरणांनी शुद्ध करोत. ज्या इच्छा गाळणीने शुद्ध झाल्या, त्या मिळो. ही गाय, शिंपल्याची, आई-वडिलांकडे शंभर वेळा येते. देव सावितृ मला अखंड गाळणीने, सूर्याच्या किरणांनी शुद्ध करोत. ज्या इच्छा गाळणीने शुद्ध झाल्या, त्या मिळो. ॐ. विष्णूचे सर्वोच्च स्थान ज्ञानी नेहमी पाहतात, जणू डोळा आकाशात विस्तारला आहे. स्नानानंतर, स्वच्छ व धुतलेले वस्त्र परिधान करावे, माती व जलाने हात शुद्ध करून पुढे जावे. पाणी पिऊन, स्नान व भोजनापूर्वी मंत्राने आचमन करावे, द्रुपद तीन वेळा आणि अग्हमर्षणही जपावे. पाणी पिऊन, स्वतःवर शिंपडून, तीन वेळा पाणी पिऊन, हातात फुलांनी सुशोभित करून सूर्याच्या दिशेने पूजा करावी. पाणी शिंपडून, ते वर उचलून, ‘उदुत्यं चित्रम्’, ‘तच्चक्षुर् देवा’, ‘हंसः शुचिषद्’ हे मंत्र म्हणावे. हे मंत्र हात वर करून, सूर्याकडे एकाग्रतेने पाहत, गायत्री जपावे, आणि सूर्याजवळ जावे. विभ्राट स्तोत्र, पुरुषसूक्त, शिवसंकल्प, मंडल ब्राह्मण यांचा जप करावा. दिवाकीर्ती आणि अन्य सौर मंत्रांनी, सामर्थ्यानुसार, देवांसाठी सर्व मंत्रांचा जप-यज्ञ करावा. आत्मज्ञानाचा जप नियमाने करावा, उजव्या हाताने तीन वेळा पाणी पिऊन, धन, बुद्धी, धैर्य आणि पृथ्वी मिळावी म्हणून. वाक्, वागीश्वरी, पुष्टी, तुष्टी, उमा, अरुंधती, शची, आणि आई यांना तृप्त करावे. जय, विजय, सावित्री, शांती, स्वाहा, स्वधा, धृती, आणि सर्वोच्च अदिती यांना तृप्त करावे. ऋषिपत्न्या, कन्या, इच्छित देवता, आणि सर्व शुभ देवी यांना तृप्त करावे. ‘ब्रह्मापासून खांबापर्यंत सर्व जग तृप्त होवो’ असा मंत्र म्हणत, तृप्तीसाठी तीन वेळा पाणी अर्पण करावे. ब्रह्मा म्हणाले, “मी आता तर्पण विधी सांगतो, जो देव आणि पितरांना आनंद देतो.” ‘ॐ, आनंदी असणारे तृप्त होवोत. ॐ, प्रसन्न असणारे तृप्त होवोत. ॐ, सुंदर मुख असणारे तृप्त होवोत. ॐ, कुरूप मुख असणारे तृप्त होवोत. ॐ, विघ्न तृप्त होवोत. ॐ, विघ्नकर्ते तृप्त होवोत. ॐ, छंद तृप्त होवोत. ॐ, वेद तृप्त होवोत. ॐ, औषधी तृप्त होवोत. ॐ, सनातन तृप्त होवोत. ॐ, इतर गुरु तृप्त होवोत. ॐ, वर्ष व त्याचे भाग तृप्त होवोत. ॐ, देव तृप्त होवोत. ॐ, अप्सरा तृप्त होवोत. ॐ, अंधकारातील देव तृप्त होवोत. ॐ, समुद्र तृप्त होवोत. ॐ, नाग तृप्त होवोत. ॐ, पर्वत तृप्त होवोत. ॐ, नद्या, मानव, यक्ष तृप्त होवोत. ॐ, राक्षस तृप्त होवोत. ॐ, पिशाच तृप्त होवोत. ॐ, सुपर्ण तृप्त होवोत. ॐ, प्राणी तृप्त होवोत. ॐ, चार प्रकारचे प्राणी तृप्त होवोत. ॐ, दक्ष तृप्त होवोत. ॐ, प्रचेता तृप्त होवोत. ॐ, मरीची तृप्त होवोत. ॐ, अत्रि तृप्त होवोत. ॐ, अंगिरस तृप्त होवोत. ॐ, पुलस्त्य तृप्त होवोत. ॐ, पुलह तृप्त होवोत. ॐ, क्रतु तृप्त होवोत. ॐ, नारद तृप्त होवोत. ॐ, भृगु तृप्त होवोत. ॐ, विश्वामित्र तृप्त होवोत. ॐ, रैवत तृप्त होवोत. ॐ, चाक्षुष तृप्त होवोत. ॐ, तेजस्वी महान तृप्त होवोत. ॐ, वैवस्वत तृप्त होवोत. ॐ, ध्रुव तृप्त होवोत. ॐ, धव तृप्त होवोत. ॐ, अनिल तृप्त होवोत. ॐ, प्रभास तृप्त होवोत.’ निविती: ॐ, सनक तृप्त होवोत. ॐ, सनंदन तृप्त होवोत. ॐ, सनातन तृप्त होवोत. ॐ, कपिल तृप्त होवोत. ॐ, आसुरी तृप्त होवोत. ॐ, वोधु तृप्त होवोत. ॐ, पंचशिख तृप्त होवोत. ॐ, मानवांसाठी अर्पण वाहणारा तृप्त होवोत. ॐ, अनल तृप्त होवोत. ॐ, सोम तृप्त होवोत. ॐ, यम तृप्त होवोत. ॐ, अर्यमान तृप्त होवोत. प्राचीनाविती: ॐ, अग्निष्वात्त पितर तृप्त होवोत. ॐ, सोमपा पितर तृप्त होवोत. ॐ, बर्हिषद पितर तृप्त होवोत. यमाला नमस्कार. धर्मराजाला नमस्कार. मृत्युला नमस्कार. अंतकाला नमस्कार. वैवस्वताला नमस्कार. काळाला नमस्कार. सर्व प्राणी नष्ट करणाऱ्याला नमस्कार. औदुंबराला नमस्कार! दध्ना, निल, परमेष्ठी, वृकोदर, चित्रा, चित्रगुप्त यांना नमस्कार. ‘ब्रह्मापासून खांबापर्यंत सर्व जग तृप्त होवो’ म्हणावे. ॐ, पितरांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, आजोबांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, महाजोबांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, मातांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, आजींना नमस्कार व तर्पण. ॐ, महा-आजींना नमस्कार व तर्पण. ॐ, मातृ आजोबांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, मातृ महाजोबांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, वृद्ध मातृ महाजोबांना नमस्कार व तर्पण—ते तृप्त होवोत. अधो, ऊर्ध्व, मध्य पितर, सौम्य, गेलेले, धर्मशील, आमच्या पितरांच्या आह्वानात आम्हाला रक्षण करोत. वंश सांगून, पहिली अंजळी वडिलांसाठी. ॐ, आमचे पितर अंगिरस आहेत. आमचे पितर अथर्वन व भृगु आहेत. आम्ही यज्ञासाठी योग्य, शुभ आणि उत्तम मन मिळो. ॐ, सौम्य पितर, अग्निष्वात्त, दिव्य मार्गाने या यज्ञात येवोत, अर्पणात आनंद घेवोत, आणि आम्हाला आशीर्वाद देवोत. ‘ॐ, पोषण, अमरत्व, तूप, दूध, मध, शिंपडलेली अर्पण, तू स्वधा आहेस—माझ्या पितरांना तृप्त कर.’ ॐ, पितरांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, आजोबांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, महाजोबांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, मातृ आजोबांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, मातृ महाजोबांना नमस्कार व तर्पण. ॐ, वृद्ध मातृ महाजोबांना नमस्कार व तर्पण. आजोबांसाठी: ॐ, पितर नष्ट झाले नाहीत, पितर तृप्त आहेत, पितर स्वधा पित आहेत, त्यांना पित ठेवू, पितर तीन लोकात आणि पवित्र स्थानात असोत, हे सारथी, हे जातवेदास, स्वधाने यज्ञ उत्तम कर. ॐ, वारे सत्यानुसार फिरतात, नद्या मधुर वाहतात, औषधी मधुर असोत, रात्र मधुर असोत, पृथ्वी मधुर असो, आकाश आमचा पिता असो, वृक्ष मधुर असोत, सूर्य मधुर असो, गायी मधुर असोत. महाजोबांसाठी: ॐ, सार पितरांना नमस्कार; शक्ती पितरांना नमस्कार; आयुष्य पितरांना नमस्कार; स्वधा पितरांना नमस्कार; भय पितरांना नमस्कार; राग पितरांना नमस्कार. घरातील पितरांना नमस्कार; दिलेल्या पितरांना नमस्कार. दहीतील पितरांना नमस्कार; वस्त्रधारी पितरांना नमस्कार. मातृ आजोबांसाठी तीन अंजळी. नंतर मातृ नातलगांसाठी. आणि जे आमच्या वंशात जन्मले, पण अपत्यरहित मृत झाले, कुटुंबातील, ते मी दिलेल्या वस्त्रातून निचरलेल्या जलाने तृप्त होवोत. ब्रह्मा म्हणाले, “आता मी वैश्वदेव विधीचे उत्तम गुण सांगतो.” अग्नी प्रज्वलित करून, शिंपडून, ‘ॐ, मी अग्नी दूर पाठवतो; शत्रूंचा प्रवाह यमाच्या लोकात जावो. जातवेदास येथे राहो आणि देवांना अर्पण नेवो.’ ॐ, पावक, वैश्वानर, हे तुझे स्थान, अग्नीच्या गर्भातून निर्मित, तेजस्वी रूप, हे महाब्रह्मा, तीन वेळा वैश्वानर जागृत करतो. ॐ, वैश्वानर दोन्ही बाजूंना जावो, अग्नी, पाठीवर तेजस्वी, स्वर्गात, घोड्याच्या पाठीवर, पृथ्वीवर, पाठीवर, औषधीमध्ये प्रवेश करो, वैश्वानर, अचानक पाठीवर, अग्नी, दिव्याला नमस्कार, रात्री सहावा असो. ‘ॐ, प्रजापतीला अर्पण. ॐ, सोमाला अर्पण. ॐ, बृहस्पतीला अर्पण. ॐ, अग्नी आणि सोमाला अर्पण. ॐ, इंद्र आणि अग्नीला अर्पण. ॐ, स्वर्ग आणि पृथ्वीला अर्पण. ॐ, इंद्राला अर्पण. ॐ, सर्व देवांना अर्पण. ॐ, ब्रह्माला अर्पण. ॐ, जलाला अर्पण. ॐ, औषधी आणि वृक्षांना अर्पण. ॐ, ग्रहांना अर्पण. ॐ, दिव्य देवता अर्पण. ॐ, इंद्राला अर्पण. ॐ, इंद्राचे पुरुष अर्पण. ॐ, यमाला अर्पण. ॐ, यमाचे पुरुष अर्पण. ॐ, स्वर्गात फिरणाऱ्या सर्व प्राण्यांना अर्पण. ॐ, पृथ्वी आणि पितरांना अर्पण. ॐ, जगात फिरणाऱ्या, गरीब आणि दुःखी प्राण्यांना अर्पण, पोषणाची इच्छा; पोषणाचा स्वामी पोषण देओ. ॐ, बहिष्कृतांना पोषण देणारा स्वामी पोषण देओ.’ ब्रह्मा म्हणाले, “आता मी संध्योपासनेची संक्षिप्त पद्धती सांगतो, द्विजांसाठी. शुद्ध असो वा अशुद्ध, किंवा कोणत्याही स्थितीत असो, जो कमलनयन विष्णूचे स्मरण करतो, तो बाह्य आणि अंतःशुद्ध होतो.” गायत्री छंद, विश्वामित्र ऋषी, ती त्रैपदी आहे. समुद्र पोट, चंद्र-सूर्य डोळे, अग्नी तोंड, विष्णू हृदय, ब्रह्मा व रुद्र डोके, रुद्र जटा. उपनयनासाठी ही उपयुक्त आहे. ॐ, भूः पायावर, भुवः गुडघ्यावर, स्वः हृदयावर, महः डोक्यावर, जनः जटावर, तपः गळ्यावर, सत्यं कपाळावर. ॐ, हृदयाला नमस्कार. ॐ, भूः, स्वाहा डोक्यावर. ॐ, भुवः, वौषट जटावर. ॐ, स्वः, हुं कवचावर. ॐ, भूः, भुवः, स्वः, फट शस्त्रावर. ॐ, भूः. ॐ, भुवः. ॐ, स्वः. ॐ, महः. ॐ, जनः. ॐ, तपः. ॐ, सत्यं—हे तीन पावले. ॐ, जल, प्रकाश, सार, अमरत्व, ब्रह्मा, भूः, भुवः, स्वः, ॐ. ॐ, सूर्य, इत्यादी. ॐ, जल शुद्ध करो, इत्यादी. ॐ, अग्नी, इत्यादी. ‘ॐ, वरदायिनी देवी येवो!’ सकाळी देवता ब्रह्मा आहे. संध्या गायत्री, लाल अंग, लाल वस्त्र, मोठ्या हंसावर बसलेली, पवित्र पुष्करात स्थित आहे. ती कलश धरते, शांत आहे, जपमाळ घेते. मध्यान्ही वरदायिनी देवी श्वेत रूपात येते. महेश्वरी आणि सावित्री, श्वेत वस्त्रात, बैलाच्या पाठीवर बसून, त्रिशूल आणि वर घेऊन येतात.