सूतमुनी पुढे सांगतात—छंदशास्त्रातील विविध वृत्तांची रचना आणि त्यांची वैशिष्ट्ये अगदी सुरेखपणे मांडली आहेत. वृत्तामध्ये ‘रजौ, रजौ’ अशी पादांत रचना, ‘रजौ, गो’ आणि ‘लः’ यांचा समावेश असेल तर ते ‘कृती’ वृत्त म्हणतात. तीन सातकांचे संयोग, स्नग्धरा, प्रकृती व मनभनस्त्रियैः अशा विविध वृत्तांची नावे व त्यांचे गुणधर्म सांगितले आहेत. ‘दिगर्क’सह ‘भद्रक’ वृत्त, ‘भ्रौ, न्रौ, नरना, गो’ यांच्या स्वरूपानुसार, तसेच ‘नजौ, भश्वाश्व, ललिता, जब्हौ, जब्हलगाः’ या वृत्तांची रचना सांगितली आहे. ‘मत्ताक्रीडा’सारखे वृत्त आठ व दहा बाणांसह, ‘मौ, तनौ, ननौ, नलौ, गुरु’ यांच्या संयोगाने ‘विकृती’ वृत्त आणि ‘छिन्ना’ हे ‘संकृती’ वृत्त म्हणून ओळखले जाते. पुढे, ‘पंच अश्व’ व ‘अर्क’ यांसह ‘भतौ, तन्वी, नसभाः, भनया’ या गणांचे, तसेच ‘क्रौंच’ पाद, ‘बाण, शर, वसुशैल, भमौ, सभौ’ यांचा उल्लेख आहे. ‘नौ, नौ, गो’ यांच्या मिश्रणाने ‘अतिकृती’ वृत्त, ‘उत्कृती’ वृत्त, ‘वस्वी, ईश, अश्व, ममतनैः’ यांच्या संयोगाने ‘भुजंगविजृंभित’ वृत्त सांगितले आहे. ‘ननर’ आणि ‘लघु’ यांच्या मिश्रणाने ‘अपवाहाख्यक’ वृत्त, सहा ‘गुह’ आणि ‘रस, बाण, मोनाः’ व सहा ‘सगगा’ या गणांनी विविध छंदांची रचना केली आहे. ‘चंड’ वृत्त, ‘प्रपात, दंडक, नौ, अगर’ आणि ‘रफे, वृद्धांत’ वगैरे विविध छंद, तसेच ‘व्याल, जीमूत’ व इतरांचे नामनिर्देश येथे केला आहे. सूता पुन्हा सांगतात—‘सससलगा’ जर विषम पादात येते, तर त्याला ‘उपचित्रक’ म्हणतात; सम पादात ‘भौ, भगगा’ म्हणजे ‘द्रुतमध्या’ आणि ‘भभौ, भगौ’ असे छंद आहेत. विषम पादात ‘गः’ आढळते; अन्यत्र ‘नजौ, ज्यौ, गणौ’ हे आठवले जातात. विषम वृत्तात ‘गः’ हे वेगवान, सम वृत्तात ‘भौ, भो, गगौ, गणाः’ असे, विषम पादात ‘तजौ, रो, गः’, सम वृत्तात ‘मसौ, जगौ, गरुः’ असे छंद सांगितले आहेत. ‘भद्रविराट्केतुमती’ मध्ये विषम वृत्तात ‘सजौ’ असते. ‘सगौ’ सम वृत्तात, ‘भ्रौ, नगगा, आख्यानकी’; नंतर विषम वृत्तात ‘तौ, जो, गगौ’. सम पादात ‘पादे, जटजा’ आणि दोन ‘गुरुक’ असे छंद आहेत. ‘विपरीताख्यानक’ विषम वृत्तात ‘जस, तजौ, गगौ’; सम वृत्तात ‘ततौ, जगौ’; ‘गः’ हा छंद पिंगलाने सांगितला आहे. पादात व विषम वृत्तात ‘पुष्पिताग्रा, ननौ, रयौ’, सम वृत्तात ‘नजौ, जरौ, गः’ हे ‘वैतालिय’ वृत्त आहे. दुसरे वृत्त ‘अपरवक्त्र’ व ‘औपच्छंदसिक’ असे म्हटले जाते. ‘वाङ्मती’ म्हणजे ‘रजर’; जोडपादात ‘जरजा’ व ‘रगौ’ असतात. पुढे सूतमुनी सांगतात—पहिल्या पादात आठ अक्षरे, दुसऱ्यात बारा, तिसऱ्यात सोळा, आणि चौथ्यात वीस अक्षरे असतात. ‘आपीड’ हे ‘सर्वल’ नावाने ओळखले जाते, ज्यात दोन ओळी असतात व त्या पूर्वीच्या पादात संपतात. दुसऱ्या पादात ‘कलिका’ आठ अक्षरी, पहिल्यात ‘अर्कज’, तिसऱ्यात ‘लवली’, आणि पूर्वीप्रमाणे आठ; सर्व पाद आठ अक्षरी असतील, तर ते ‘अमृतधारा’ आहे. चार पादांचे विवेचन इथे संपते—पहिल्यात ‘सजौ, सलौ’, दुसऱ्यात ‘नसजा, गो’, तिसऱ्यात ‘भनभा, गः’, चौथ्यात ‘सजसा, जगौ’. पूर्वीप्रमाणे ‘सौरभक’ तिसऱ्यात ‘घ्रौ, रनौ, भगौ’; ‘ललिता’ ‘अद्गता’सारखी; तिसऱ्यात ‘घ्रौ, ननौ, ससौ’. ‘उद्गता’चे विवेचन येथे संपते. ‘उपस्थित’ व ‘प्रचुपित’—पहिल्यात ‘घ्रौ, मसौ, जब्हौ’; दुसऱ्यात ‘गौ’; तिसऱ्यात ‘सनजरा, गः, ननौ’; चौथ्यात ‘नौ, नजौ’ व उर्वरित पाद पूर्वीप्रमाणे. तिसऱ्यात ‘घ्रौ’ विशेष; वृत्त ‘नौ, सनौ, नसौ’ असे आहे. ‘आर्षभ’ मध्ये ‘तजरा’ पादात, तिसऱ्यात पूर्वीप्रमाणे; उर्वरितात पहिल्या प्रमाणे; ‘तज्रा’ हे ‘शुद्धविराट’ म्हणतात. ‘उपस्थित’ व ‘प्रचुपित’चे विवेचन येथे संपते. पाच किंवा सहा वगैरे विषम संख्येच्या पादास येथे वृत्त म्हणत नाहीत; ते ‘दशधर्मा’ वगैरे गाथारूप आहेत. सूता पुढे छंदशास्त्रातील गणनाविधी सांगतात—‘प्रस्तार’मध्ये प्रथम ‘गो’, मग ‘लः’, मग ‘परतुल्यो’, मग ‘पूर्वगः’. मधला भाग हरवला असेल तर सम संख्येत ‘लः’; समाच्या अर्ध्यात, विषमात ‘गुरुः’. उलट क्रमाला ‘प्रतिलोमगुण’ म्हणतात, ‘लः’ने सुरुवात, दोनदा सांगितले, आणि शेवटी ‘एका’. अर्ध्या संख्येप्रमाणे रूप, शून्यात दोनदा सांगितले; तितक्या अर्ध्या संख्येने गुणिले, शेवटी दोन वजा केले. दुसऱ्या बाजूला पूर्णता, तसेच मेरूचा विस्तार दाखवला आहे. लहान व गोल गणांची मोजणी—प्रथम बोट, मग उभे; त्याच मोजणीने दुप्पट व एकेरी करून छंदाचा सार सांगितला आहे. यानंतर, सूतमुनी धर्मशास्त्राचे विवेचन करतात. हरिविषयी ऐकून, ब्रह्मदेवाने व्यास व शौनक यांना सांगितले—ब्राह्मण व इतरांचा आचार मी तुम्हाला जसा आहे तसा सांगतो. वेद व स्मृती समजून वेदविधी करावे; वेदविधी नसेल तर स्मार्त विधी करावा. तेही शक्य नसेल तर उत्तम आचार करावा; वेद व स्मृती ब्राह्मणांचे कर्मदर्शनाचे डोळे आहेत. श्रेष्ठ धर्म वेदात सांगितला आहे, दुसरा स्मृतीग्रंथात, तिसरा उत्तम आचाराने मिळतो—हे तीनच सनातन धर्म आहेत. सत्य, दान, करुणा, लोभाचा अभाव, विद्या, पूजा, आत्मसंयम—हे आठ शुद्ध, उत्तम आचाराची चिन्हे आहेत. पूर्वजांचे शरीर व इंद्रिये तेजस्वी होती; ते पापाने कलुषित होत नाहीत, जसे कमळाच्या पानावर पाणी टिकत नाही. जातींचे मुख्य निवासस्थान म्हणजे सांगितलेले धर्म व आचार; सत्य, यज्ञ, तप, दान—हे धर्माची चिन्हे आहेत. जे न दिले ते न घेणे, दान, अध्ययन, पाठ, ज्ञान, संपत्ती, तप, शुद्धता, उत्तम कुलात जन्म, आरोग्य—ही धर्माची लक्षणे. जन्ममरणाचा अंत केवळ धर्मामुळेच होतो; धर्मापासून सुख व ज्ञान मिळते, आणि ज्ञानाने मोक्षप्राप्ती होते. यज्ञ, अध्ययन व दान—शास्त्रानुसार—हे ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य यांचा सनातन, सर्वसाधारण धर्म आहे. शुद्ध यजन, अध्ययन व शुद्ध स्वीकृती—ही तीन ब्राह्मणांच्या उपजीविकेची मार्गे आहेत, असे ऋषींनी सांगितले आहे. राजासाठी शस्त्राने उपजीविका व प्रजांचे रक्षण; वैश्यांसाठी गोपालन, शेती, व्यापार—ही उपजीविका सांगितली आहे. अशा प्रकारे छंदशास्त्रातील बारकावे, त्यांची गणना, आणि धर्मशास्त्रातील सनातन तत्त्वे, उत्तम आचार व वर्णधर्म यांचे विवेचन सूतमुनींनी केले आहे.