सूतजी म्हणाले, छंदशास्त्रात विविध छंदांची रचना अत्यंत सूक्ष्म आणि सुंदर आहे. या छंदांची वैशिष्ट्ये, त्यांचे गूढ आणि त्यातील गणांचे संयोजन, हे जाणून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे. सुरुवातीला, स्ट्रग्विणी नावाचा छंद सांगितला जातो. हा छंद विविध फुलांनी सजवलेला असून, त्याच्या प्रत्येक चरणात चार कुशल 'जसौ' गण असतात. हा छंद जलप्रवाहासारखा गतिमान आणि आकर्षक आहे. त्यानंतर 'भुजंगप्रयात' छंदाचे वर्णन केले जाते, ज्यात चार चरण असतात. 'मणिमाला' हा छंद 'प्रयम्वदा' आणि 'नभज्रै' या गणांनी बनतो, तसेच 'तयौ, तयौ' असेही त्याचे वैशिष्ट्य आहे. 'गुहवक्त्र' या गणासह 'सन्निद्रा' छंद 'ललिता' म्हणतात, आणि यात 'तभौ' व 'जरौ' हे गण आहेत. 'उज्ज्वला' छंद मोजक्या अक्षरांनी रचला असून, त्यात 'सजससै', 'ननौ' आणि 'भरौ' हे गण प्रकट होतात. 'ममौ' आणि 'ययौ' हे 'वैश्वदेवी' छंदात असतात. पन्नास घोड्यांसह हा छंद 'यति' म्हणून ओळखला जातो. 'मभौ' आणि 'समौ', 'जलधरमाला' व 'अब्ध्य' यांच्या संयोगानेही 'यति' छंद तयार होतो. 'नौ', 'तातौ' आणि 'गः' हे 'क्षमावृत्त' छंदाचे घटक आहेत. घोडे व रस यांच्या संयोगाने हा 'यति' छंद होतो. 'प्रहर्षिणी' छंदात 'मनौ', 'ज्रौ' आणि 'गः' हे गण आहेत, आणि दहा अग्नीसह हा 'यति' छंद बनतो. 'जभौ', 'सजौ' आणि 'गः' हे 'रुचिरा' छंदाचे घटक असून, चार ग्रहांच्या संयोगाने हा 'यति' छंद होतो. 'मत्तमयूर' छंद 'मतयाः' आणि 'सगौ' यांच्यामुळे तयार होतो, आणि दैवी ग्रहांसह हा 'यति' छंद आहे. 'मंजुभाषिणी' छंद 'सजसा' आणि 'जगौ' या गणांनी बनतो. 'सुनंदिनी' छंद 'सजसा' आणि 'मगौ' यांचा आहे. 'ननौ', 'तातौ' आणि 'चंद्रिका गः' या गणांसह, सात रसांनी युक्त हा छंद 'यति' म्हणतात. 'असम्बाधा' छंद 'मतनसा' व 'गगौ' यांच्यामुळे 'यति' छंद बनतो, ज्यात बाणग्रह आहेत. 'ननराः' हा 'लघुगुरु' छंद असून, स्वरांच्या संयोगाने 'अपराजिता' म्हणून ओळखला जातो. 'ननौ', 'भनौ' आणि 'प्रहरणकलिका' हे 'लगौ' छंदात आहेत. 'वसंततिलका', 'सिंहोन्यता' आणि 'तभ्जा' हे 'जगौ गुरु' छंद आहेत. 'भजौ', 'सनौ', 'गगाविंदु' हे 'वदनाथ' आणि 'सुकॆशरम्' छंद आहेत. 'नरना', 'रलगाः', 'पादे', 'शर्करी' हेही छंदांचे प्रकार आहेत. चौदा अक्षरी छंद उत्तम मानला जातो, ज्यात चंद्रकलासह त्याचे सहकारी असतात. 'रसग्रह' छंद, 'स्रक्स्रा', आणि 'वसुषैल' छंद हेही तसेच आहेत. 'मणिगुण' समूह 'मालिनी' छंद बनवतो, 'ननमा' पुढे चालतो; 'वसुस्वर' छंद, 'नजौ', 'भज्रा' आणि 'प्रभद्रक' हेही तसेच आहेत. 'एला', 'सयौ', 'ननौ' – हे आठ चित्रलेखा स्वरांसह असलेले छंद आहेत. 'मरौ' आणि 'मयौ' – ज्याप्रमाणे आहे, तो 'शर्करी' छंद म्हणून ओळखला जातो. स्वरांपासून 'खं', 'वृषभ', 'गज', 'जृंभित', 'भ्रणना', 'नगौ', 'नजभजरा', 'वाणिनी', 'गः' – असे आठ मिळून 'पिंगल' छंद घोषित केला जातो. 'रसरुद्र'सह 'शिखरिणी' छंद, 'यमौ', 'नसभला', 'गुरु'; 'वसुग्रयति' छंद 'पृथ्वी', 'जसौ', 'जसयला', 'गुरु' आहे. दहा स्वरांसह 'वंशपत्र' छंद पडतो, 'भ्रौन्नभा' हा 'लघु' आहे; सहा 'वेदाश्व'सह 'हरिणी' छंद, 'नसमा', 'रसल', 'गुरु' आहे. 'मंदाक्रांता' छंद सहा नाग, 'मभना', 'तातगा', 'गुरु' याने बनतो; 'नरडटक', 'नजभजा', 'जलौ', 'गो' हेही छंद आहेत. 'सप्तर्त्व', 'कोकिला', 'कमत्यष्टि' हे पूर्ववत आहेत; 'भूतर्त्व' व 'अश्व'सह 'कुसुमितलता', 'म्तौ', 'न्यौ', 'ययौ', 'धृति' आहे. 'रसर्त्व' व 'अश्व'सह, 'यमौ', 'नसौ', 'रौ', 'मेघविस्फुर्जित' छंद, 'रगौ'; 'शार्दूलविक्रीडित', 'मः', 'सूर्यश्व', 'सजसता', 'स्तगौ' – हे त्याचे वैशिष्ट्य. 'अतिधृति' छंद घोषित केला जातो, त्यानंतर 'कृती' येतो; सात 'अश्व' आणि 'ऋतु'सह 'सुवदना', 'भ्रौ', 'मनौ', 'यभला', 'गुरु' आहे. 'वृत्त' छंद 'रजौ', 'रजौ' पादात, 'रजौ', 'गो', 'लः' – 'कृती' आहे; तीन सप्तकांनी 'स्नग्धरा', 'प्रकृती', 'म्नभनैस्त्रियैः' होतात. 'दिगर्क'सह 'भद्रक' छंद, 'भ्रौ', 'न्रौ', 'नरना', 'गो' रूपानुसार; 'नजौ', 'भश्वाश्व', 'ललिता', 'जभौ', 'जभलगाः' हे छंद आहेत. 'मत्ताक्रीडा' आणि आठ बाण, दहा, 'मौ', 'तनौ', 'ननौ', 'नलौ', 'गुरु' – 'विकृती' छंद, 'छिन्ना' म्हणजे 'संकृती'. पाच 'अश्व' आणि 'अर्क'सह, 'भतौ', 'तन्वी', 'नसभा', 'भनया', 'गण'; 'क्रौंच' पाद, 'बाण', 'शर', 'वसुषैल', 'भमौ', 'सभौ' – हे छंदांचे प्रकार आहेत. 'नौ', 'नौ', 'गो' – 'अतिकृती' छंद घोषित केला जातो; 'उत्कृती' छंद; 'वस्वी', 'ईश', 'अश्व', 'ममतनैः' – 'भुजंगविजृंभित' छंद. 'ननरस' आणि 'लघु'सह 'अपवाहाख्यक' छंद; सहा 'गुह' आणि 'रस', 'बाण', 'मोनाः', सहा 'सगगाः' – हे गण आहेत. 'चंड' छंद, 'प्रपात', 'दंडक', 'नौ', 'अगरा'; 'रफे', 'वृद्धान्त', इत्यादी, 'व्याल', 'जीमूत' – असे इतर छंद आहेत. पुढे, सूतजी म्हणतात, जर 'सससलगा' हा गण विषम पादात येतो, तर तो 'उपचित्रक' छंद म्हणतात; सम पादात 'भौ', 'भगगाः' हे 'द्रुतमध्य' छंद आहेत, तसेच 'भभौ', 'भगौ'. विषम पादात 'गः' आढळतो; इतरत्र 'नजौ', 'ज्यौ', 'गणौ' लक्षात ठेवले जातात. 'गः' विषम छंदात वेगवान असतो; सम छंदात 'भौ', 'भो', 'गगौ', 'गणाः' येतात. विषम पादात 'तजौ', 'रो', 'गः'; सम छंदात 'मसौ', 'जगौ', 'गरुः'. 'भद्रविराट्केतुमती' विषम छंदात 'सजौ' असते. 'सगौ' सम छंदात, 'भ्रौ', 'नगगाः', 'आख्यानकी'; नंतर, विषम छंदात 'तौ', 'जो', 'गगौ'. सम पादात 'पादे', 'जतजा', दोन 'गुरुक' असतात. 'विपरीताख्यानक' विषम छंदात 'जस', 'तजौ', 'गगौ'; सम छंदात 'ततौ', 'जगौ'; 'गः' हा पिंगलाने सांगितला आहे. पादात, तसेच विषम छंदात 'पुष्पिताग्रा', 'ननौ', 'रयौ'; सम छंदात 'नजौ', 'जरौ', 'गः' – हा 'वैतालिय' छंद आहे. आणखी एक छंद 'अपरवक्त्र' आणि 'औपच्छंदसिक' म्हणून ओळखला जातो. 'वाङ्मती' म्हणजे 'रजराः'; जोडप्याच्या पादात 'जरजा' आणि 'रगौ'. पुढे सूतजी स्पष्ट करतात – पहिल्या पादात आठ अक्षरे, दुसऱ्यात बारा, तिसऱ्यात सोळा, आणि चौथ्यात वीस अक्षरे असतात. 'आपीड' हा 'सर्वल' नावाने ओळखला जातो, ज्यात दोन ओळी पूर्वीच्या पादांनी संपतात. दुसऱ्या पादात 'कलिका' आठ अक्षरी आहे; पहिल्यात 'अर्कज'; तिसऱ्यात 'लवली', आणि पूर्वीप्रमाणे आठ अक्षरे. सर्व पादात आठ अक्षरे असतील तर तो छंद 'अमृतधारा' म्हणून ओळखला जातो. या चारपदी छंदाचे वर्णन संपते. पहिल्या पादात 'सजौ', 'सलौ'; दुसऱ्यात 'नसजा', 'गो'; तिसऱ्यात 'भनभा', 'गः'; चौथ्यात 'सजसा', 'जगौ' – असे गण येतात. पूर्वीप्रमाणे 'सौरभक' छंद येतो; तिसऱ्या पादात 'घ्रौ', 'रनौ', 'भगौ'. 'ललिता' हा 'अद्गता' प्रमाणे आहे; तिसऱ्यात 'घ्रौ', 'ननौ', 'ससौ'. 'उद्गता' या छंदाचे वर्णन येथे संपते. 'उपस्थित' आणि 'प्रचुपित' – पहिल्या पादात 'घ्रौ', 'मसौ', 'जभौ'; दुसऱ्यात 'गौ'; तिसऱ्यात 'सनजर', 'गः', 'ननौ'; चौथ्यात 'नौ', 'नजौ', आणि उर्वरित पाद पूर्वीप्रमाणे. या प्रकारे, छंदांची ही विविधता, त्यातील गणांची योजना आणि त्यांचे गूढ, सूतजींनी सविस्तर सांगितले. छंदशास्त्राचा हा अद्भुत प्रवाह, संस्कृतीच्या अमृतासारखा, रसिकांच्या मनाला आनंद देतो आणि काव्यरचनेला दिव्य तेज प्राप्त करून देतो.