सुतांनी सांगितले की, छंदशास्त्राच्या या गूढ आणि सुंदर विश्वात अनेक प्रकारचे छंद व वृत्तांची निर्मिती झाली आहे. या छंदांचे वैशिष्ट्य ओळखण्यासाठी काही निश्चित चिन्हे आहेत. उदाहरणार्थ, आर्या आणि जाती या छंदांचे काही ठराविक लक्षणे आहेत – पायाच्या सुरुवातीला ‘य’ येते, ‘जौ’ हे चपला आहे, दुसऱ्या भागात ‘सजघना’ असते. आर्या छंदात हे चिन्ह पहिल्या भागात असते; गीती छंदात दोन्ही भागात; उपगीती दुसऱ्या भागापासून सुरू होते, आणि उद्गीतीमध्ये त्यांची अदलाबदल होते. आर्यागीती छंदाच्या शेवटी एक गुरु असतो; गोटी जाती छंदात विषम स्थानांवर सहा कला, सम स्थानांवर आठ कला असतात, पण त्या सलग नसतात. ‘समा’ छंद स्वतंत्र असतो, तर वैतालियाच्या शेवटीही गुरु असतो. दोन ‘य’ आतमध्ये असतील तर तो छंद औपच्छंदसिक म्हणून ओळखला जातो. भादगौ छंदाला आपण आपातलिका म्हणतो, तसेच दक्षिणान्तिका देखील. पराश्रित छंदात दुसऱ्या पायात ‘ल’ असते, आणि ते सर्व पायांमध्ये असते. उदीच्या छंदात असमानता असते, प्राच्य छंदात जोड्या असतात; चौथ्या पायात पाचवा अक्षर आल्यावर दोन्ही एकत्र येतात. उदीच्या छंदाच्या पहिल्या पायाच्या आणि जोड्या पायांच्या संयोगातून युग्मपाद नावाचा एकपदी छंद निर्माण होतो; वैतालिय छंदात दोन्ही पाय आकर्षक आणि हसरे असतात, हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे. मुखाचा प्रारंभ ‘न’ ने करू नये; चौथ्या पायात गण असावा; पथ्या छंदात त्याच ठिकाणी ‘ज’ असतो, अन्यथा उलट किंवा वेगळा असतो. उसमे, ‘न’ आणि चपला या छंदात, सातवा लघु म्हणजे विपुला; सर्व छंदात सैतवात ‘म्रौ’ आणि ‘तौ’ असतात, आणि समुद्रछंदात त्यापूर्वी ‘तत’ येते. सोळा अक्षरांचा छंद, अचलधृतीसह, मात्रेत सम असतो. नव, मल आणि तसेच ‘गो’ हे शेवटी येतात; ‘जो’, ‘नलौ’ आणि समुद्रासारखे; विश्लोक चार वेळा, किंवा त्याच्या दुप्पट म्हणजे नवासिका. बाण छंदात आठ आणि नऊ, ‘ल’ हे चित्रा, सोळा अक्षरांचे; समान मात्रा असावी, हे पदाकुलक म्हणतात. मात्रारहित छंद अक्षरांनी बनतात; ‘ल’ मध्ये गुरु नसतात; गुरू नेहमी पादात ‘ल’ असते, हे नित्याचे नियम आहे. दुसऱ्या पादाच्या पहिल्या भागात अठ्ठावीस ‘ल’ जातात; शिरोभागात तीस ‘ल’ जातात, आणि खंजाच्या उलट्याने हे घडते. अनंगक्रीडा छंदात सोळा, शेवटच्या भागात बत्तीस ‘ल’ असतात; दोन्ही पायात सत्तावीस ‘ल’ जातात, दोन्ही सुंदर असतात. या प्रमाणात मात्राछंद सांगितले गेले; आता मी अक्षरछंद सांगतो. श्रीरुक्थ छंदाला ‘गेना’ म्हणतात; उत्क्थ स्त्रीलिंग असून दोन गुरु असतात; ‘मो’ म्हणजे स्त्री, ‘रो’ म्हणजे मृग, ‘मध्या’ म्हणजे मगौ, ‘कन्या’ म्हणजे प्रतिष्ठा. ‘भो गौ’ म्हणजे पंक्ति, मध्यभागी सडपातळ, ‘तयौ’ म्हणून आठवले जाते; ‘नया’ आणि ‘बालललिता’सह, हेच गायत्री छंद आहे. ‘मसगै’ आणि ‘मदलेखा’ यांना विद्वान उष्णिक छंद म्हणतात; ‘भौ गौ’ प्रसिद्ध चित्रपदा, ‘विद्युनमाला’ म्हणजे ममौ गगौ. ‘माणवक’ म्हणजे भाट्तलगा, ‘म्नौ गौ’ म्हणजे हंसारुत; समानिका, रजगला, जरला, ‘गः’ म्हणजे प्रमाणिका; या दोन्हींसह, आणखी एक रचना अनु्ष्टुप छंद आहे. ‘रनसै’ सह, ते हलमुखी; ‘नौ महः’ बालकासाठी; हेच बृहती छंद आहे, ‘स्मौ जगौ’ हे त्याचे तेजस्वी रूप. ‘पणव’ म्हणजे मनयगै, ‘मयूरसारिणी’ तयार होते; ‘रजा’ आणि ‘रगा’ सह, ‘रुक्मवती’ म्हणजे भमौ सगौ. पंक्ति छंद सुशोभित अक्षरांनी सजलेला असतो, ‘म’, ‘भ’, ‘ग’ यांच्या ध्वनींनी एकत्रित, जनांना आणि गायींना प्रिय वाटतो. यांपैकी ‘ग’, ‘वि’ आणि ‘इंद्र’, ‘ज’ ने सुरू होणारा छंद गुपपूर्विका म्हणून ओळखला जातो. इतर छंद, उपजातीनंतर, सुमुखी, नजजा आणि लगौ; भभभा आणि गौ हे दोधक, शालिनी म्हणजे मतता आणि गगौ. जल आणि वायूच्या जगाची विभागणी ममता गगौ म्हणून ओळखली जाते; श्रीभतौ आणि ननगा पाच किंवा सहा अक्षरांचे असतात. मगना आणि गो हे मधमाशांच्या खेळासाठी; रथोद्धत आणि अर्णौ हे रलगा, स्वागत आणि रणभा गगौ. वृत्ता, ननौ, सगौ आणि गः सम मात्रेत आहेत; रजर आणि लगौ हे श्येनिका, जसता आणि गौ हे शिखंडित; त्रिष्टुप छंद असे महान पिंगलाने सांगितले. रणौ, भसौ, आणि चंद्रवर्त्म हे वंशस्थ छंदात, जातौ आणि जरौ; मग जरा आणि इंद्रवंशा वेदसैस्तोटक; न्भौ आणि भ्रौ हे द्रुतविलंबित, आणि पुट म्हणजे ननौ आणि मयौ. वसु वेदाने विश्रांती मिळते, आनंदी चेहरा असलेला छंद नयना, ननररांनी सांगितले. फुलांनी सजलेला, पाण्यासारखा प्रवाही असलेला छंद स्ट्रग्विणी, प्रत्येक ओळीत चार चतुर जसौ असतात. भुजंगप्रयात छंदात चार ओळी असतात; मणिमाला छंद प्रायंवदा, नभज्रै, तयौ तयौ यांनी बनतो. गुहवक्त्रासह, सन्निद्रा म्हणजे ललिता, टभौ आणि जरौ; उज्ज्वला छंद मोजलेल्या अक्षरांनी आणि सजससै, ननौ आणि भरौ. ममौ आणि ययौ हे वैश्वदेवी, पन्नास घोड्यांसह यती म्हणून ओळखले जातात; मभौ आणि समौ, जलधरमाला व अब्ध्य, हेही यतीच आहेत. नौ, ततौ आणि गः हे क्षमावृत्त, घोडे आणि रसासह यती; प्रहर्षिणी म्हणजे मनौ, ज्रौ आणि गः, दहा अग्निसह यती. जब्हौ, सजौ आणि गः हे रुचिरा, चार ग्रहांसह यती; मत्तमयूर, मतयाः आणि सगौ, हे दैवी ग्रहांसह यती. मंजुभाषिणी म्हणजे सजसा आणि ज्गौ; सुनंदिनी म्हणजे सजसा आणि मगौ; ननौ, ततौ आणि चंद्रिका गः, सात रसांसह यती. असंबाधा, मतनसा आणि गगौ, हे बाणग्रहांसह यती; ननराः हे लघुगुरू, स्वरांसह अपराजिता. ननौ, भनौ आणि प्रहरणकलिका हे लगौ; वसंततिलका, सिंहोन्नता आणि टभ्जा हे जगौ गुरु. भजौ, सनौ आणि गगाविंदु हे वदनाथ आणि सुकेशरम; नरणा, रलगा आणि पादे, शर्करी असे सांगितले गेले. अशा प्रकारे, सुतांनी विविध छंदांचे आणि वृत्तांचे वैशिष्ट्य, त्यांची रचना, आणि त्यांचे अद्वितीय सौंदर्य यांचे वर्णन केले. प्रत्येक छंदात शब्दांची, मात्रांची आणि अक्षरांची नाजूक मांडणी आहे, आणि ती संपूर्ण सृष्टीसारखीच विविध, सुंदर आणि अर्थपूर्ण आहे.