प्राचीन काळी, ऋषीमुनींनी विविध वनस्पती, औषधी आणि त्यांची नावे यांचा सखोल अभ्यास केला होता. त्यांनी दंती, कटंकटेरी आणि दारुनिशा या वनस्पती ओळखल्या; हरिद्रेला ‘रजनी’ असे म्हणतात, तर पीतिका ‘रात्रिनामिका’ म्हणून ओळखली जाते. वृक्षादनी, छिन्नरुहा, नीलवल्ली आणि रसामृताही महत्त्वाच्या मानल्या गेल्या. वसुकोटा, वाशिरा ज्याला ‘कांपिल्ल’ असेही म्हणतात, हे देखील ओळखले गेले. पाषाणभेदक, अरिष्ट आणि कुट्टभेदक, तसेच घंटाका आणि शुष्कक, वचा आणि सूचक या वनस्पतींच्या गुणधर्मांचे वर्णन करण्यात आले. सुरसो, बीजक, पितशाल, वज्रवृक्ष, महावृक्ष, स्नुही, स्नुक, सुधा आणि गुडा या विविध वनस्पतींची नावे सांगितली गेली आहेत. तुलसीला ‘सुरसा’ किंवा ‘उपस्था’ असेही म्हणतात. कुटेरक, अर्जुनक, पर्ण आणि सौगंधिपर्णिक यांचाही उल्लेख आहे. नील, सिंधुवारा आणि सुगंधी निरगुंडी, तसेच सुगंधिपर्णोती, वासंती आणि कुलजा यांचा परिचय करून दिला आहे. काळियक हा पिवळ्या लाकडाचा वृक्ष आहे, त्याला कटका असेही म्हणतात. गायत्री-खदिर आणि त्याचा अन्य प्रकार कंदराही ओळखला गेला. इंदी ही उत्कृष्ट वनस्पती आहे; कुवलय हे निळे कमळ, पद्म म्हणजे कमळ, नीलोत्पलाची आठवण ठेवली जाते. सौगंधिक, शतदल, अब्ज आणि कमल ही सुद्धा कमळाचीच नावे आहेत. अजवर्ण म्हणजे ऊर्जा, वाजिकर्ण म्हणजे अश्वकर्णक. श्लेष्मांतक, शेलुर आणि बहुवार या वनस्पतींचाही उल्लेख केला आहे. सुनंदक, ककुद्भद्र, छत्राकी, छत्रसंज्ञक, कबरी, कुम्भक, धृष्ट, क्षुद्विध आणि धनकृत ही नावेही ओळखली जातात. कृष्णार्जक, कराळ, कालमान, प्राची, बला, नदीक्रांता, काकजंघा आणि वायसी या वनस्पतींची नावे सांगितली आहेत. मूषिकपर्ण, भ्रमंती, आखुपर्णिका, विषमुष्टि, द्रावण आणि केशमुष्टि यांचा देखील उल्लेख आहे. किंलिही आणि कटुकी, तसेच अंतक ज्याला आम्लवेतस असे म्हणतात, अश्वत्थ, बहुपत्रा आणि आमलकी यांचाही परिचय करून दिला आहे. अरुषक्र, पत्र, शूक, क्षिरी, राजादन, महापत्र, डाळिंब, करक या वनस्पतींची नावे सांगितली आहेत. मसुरी, विदली आणि शष्पा या कालिंदी म्हणून ओळखल्या जातात. कंटकाख्या, महाश्यामा आणि वृक्षपादी यांचाही उल्लेख आहे. विद्या, कुंती, निकुंभा, त्रिभंगी, त्रिपुटी, त्रिवृत, सप्तला, यवतिक्त, चर्मा आणि चर्मकस या नावांनीही विविध वनस्पती ओळखल्या जातात. शंखिनी, सुकुमारी, तिक्ताक्षी, अक्षिपीलुक, गवाक्षी, अमृता, श्वेता, गिरिकर्ण आणि गवादिनी यांचाही उल्लेख आहे. कांपिल्लक, रक्तांग, गुंडा, रोचनिका, हेमक्षिरी, पीता, गौरी आणि कालदुग्धिका या विविध औषधींची नावे सांगितली आहेत. गांगेरुकी, नागबला, विशाल, इंद्रवारुणी, तार्क्ष्य, शैल, नीलवर्ण, अंजन आणि रसांजन यांचाही उल्लेख केला आहे. शाल्मलीच्या राळेला ‘मोचर’ म्हणतात. प्रत्यक्पुष्पी, खरी, अपामार्ग आणि मयूरक यांचीही ओळख करून दिली आहे. सिंहास्य, वृषवासा, माटरुषक, जीवक, जीवशाक, कर्बुर आणि शटी या वनस्पतींची नावे सांगितली आहेत. कट्फल, सोमवृक्ष, अग्निगंधा, सुगंधिका, शतांग, शतपुष्पा, मिंसिर आणि मधुरिका यांचाही उल्लेख आहे. पुष्करमूल, पुष्कर आणि पुष्कराह्वय, यासा, धन्वयासा, दुष्पर्ष आणि दुरालभा या वनस्पती ओळखल्या गेल्या. वाकुची, सोमराजी, सोमवल्ली, मार्कव, केशराज आणि भृंगराज या औषधींचीही नावे सांगितली आहेत. वेदा-गजाला ‘चक्रमर्दक’ म्हणतात. सुरंगीला ‘तगर’ असेही नाव आहे, तिच्या शिरांना ‘कलनाशा’ म्हणतात, तर वायसी हेही एक नाव आहे. महाकाळाला ‘बेला’ म्हणतात, तांडुलियाला ‘घनस्तन’ म्हणतात, इक्ष्वाकु म्हणजे कारले, तिक्तालबु असेही नाव आहे. धामार्गव, कोशातकी आणि यामिनी या वनस्पती ओळखाव्यात. कोशातकीचे विविध प्रकार ‘कृतभेदन’ म्हणून ओळखले जातात. जिमूताला ‘खुड्डाक’ आणि ‘देवताडक’ अशीही नावे आहेत. गृध्रनखी आणि हिंगुकाकादनी यांचा देखील उल्लेख आहे. अश्वारी आणि करवीर ज्याला ‘अश्वमारक’ म्हणतात, सिंधु, सैंधव आणि सिंधुत्थ ही मणिमंथाचीच नावे आहेत. क्षार आणि यवाग्रज हे ‘यवक्षार’ म्हणून ओळखतात; सर्जिका आणि सर्जिकाक्षार हे दुसऱ्या प्रकारचे मानले जातात. काशीश आणि पुष्पकाशीश डोळ्यांसाठी औषध आहेत; धातुकाशीश आणि काशी अशीही नावे आहेत. सौराष्ट्रि हा मातीपासून मिळणारा क्षार आहे; काक्षीला ‘पंकपर्पटी’ म्हणतात; समाक्षिक हा एक खनिज आहे, ताप्य हा ताप्युत्थातून मिळतो. शिला, मन:शिला, नेपाळी, कुलटी, आल किंवा मनस्तालक ज्याला ‘हरिताल’ म्हणतात, यांचा देखील उल्लेख आहे. गंधकाला ‘गंधपाषाण’ म्हणतात, रस म्हणजे पारद, ताम्रमौदुंबर, शुल्ब, म्लेच्छमुख यांचीही नावे सांगितली आहेत. अद्रिसार म्हणजे तीक्ष्ण लोह, ज्याला ‘लोहकंच’ म्हणतात; माक्षिक, मधु आणि क्षौद्र हे सर्व फुलांचा सार आहेत. ज्येष्ठ पाण्यासह ‘कांजिका’ आणि ‘सुवीरक’ म्हणतात; सीता, सितोपला आणि मत्स्यंडी हे साखरेचे प्रकार आहेत. त्वग, एला आणि पत्रक यांचे सम प्रमाणातील मिश्रण ‘त्रिसुगंधी’ किंवा ‘त्रिजातक’ म्हणतात; नागकेशर मिसळल्यास ते ‘चतुर्जात’ म्हणून ओळखले जाते. पिप्पली, पिप्पलीमूल, चव्य, चित्रक, नागर, पंचकोल आणि कोलक या औषधींचीही माहिती दिली आहे. प्रियंगूला ‘कंगुका’ म्हणतात, कोरदूषाला ‘कोद्रव’ म्हणतात; त्रिपुटाला ‘पुट’ आणि कलापाला ‘लंगक’ असेही नाव आहे. सतीन, वर्तुल, वेणू, पिचुक, पितल, चाक्ष आणि बिडालपदक या विविध वनस्पतींची नावेही सांगितली गेली. अशा प्रकारे, या सर्व वनस्पती, औषधी, खनिजे आणि त्यांच्या विविध नावांचा सन्मानपूर्वक उल्लेख ऋषींनी केला आहे, जेणेकरून त्यांचा योग्य उपयोग आणि ओळख सर्वांना व्हावी.