एके काळी, ऋषीमुनींनी औषधी वनस्पतींच्या गूढ जगतातील विविध नावांची महती सांगितली. त्यांनी आपल्या शिष्यांना सांगितले की, हेमाभा नावाची वनस्पती नागकेशर म्हणून ओळखली जाते, तर नाग नावानेही ती प्रसिद्ध आहे. असृक्कुंकुम, काश्मीर आणि बाह्लिक या नावांनीही ती ओळखली जाते. ‘अयो’ म्हणजे लोह, ज्याला धातूंच्या तांत्रिक नावांनीही ओळखतात. पुर, कुटनट, महिषाक्ष, पळंकषा हीसुद्धा त्याचीच नावे आहेत. काश्मरी ही कट्फळा म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि श्रीपर्ण सुद्धा त्याच नावाने ओळखला जातो. शल्लकी, गजबक्ष्या, पत्री आणि सुरभीस्त्रव या वनस्पतींचाही उल्लेख केला जातो. धात्रीला आपण आवळा किंवा आमलकी म्हणतो आणि विभीतकाला अक्ष असेही म्हणतात. पथ्या म्हणजे अभया, तर पूतना ही हरितकी आहे. या तिघांच्या फळांना त्रिफळा म्हणतात. दीर्घ देठ असलेली उदकीर्य या वनस्पतीस करंजा असे नाव आहे. यष्टीला यष्ट्याह्वय आणि मदुकाला मधुयष्टीका असे म्हटले जाते. धातकीला ताम्रपर्ण, तर समंगा ही कुंजराच्या नावाने ओळखली जाते. सित म्हणजे थंड मलयज, गोशीर्ष म्हणजे पांढरे चंदन, रक्त म्हणजे चंदन, तर दुसरे लाल चंदन आहे. काकोलीला वीरा, वयस्या म्हणजे अर्कपुष्पिका असे स्मरणात ठेवावे. श्रुंगी, कर्कटश्रुंगी आणि महाघोषा यांचाही उल्लेख आहे. तुगाक्षिरी म्हणजे वंशलोचना, मृद्विका म्हणजे द्राक्षा, आणि गोस्तनिका देखील ओळखली जाते. उशीरा, मृणाळ, सेव्या, लामज्जक, सारा, गोपवल्ली, आणि गोपीभद्रा याही वनस्पती परिचित आहेत. दंती, कटंकटेरी, दारुनिशा, हरिद्रा (राजनी), पीतिका (रात्रिनामिका) या नावांनीही काही वनस्पती ओळखल्या जातात. वृक्षादनी, छिन्नरुहा, नीलवल्ली, रसामृत, वसुकोट, वाशिर (कांपिल्ल) यांचीही नावे सांगितली गेली. पाषाणभेदक, अरिष्ट, कुट्टभेदक, घंटाका, शुष्कक, वच, आणि सूचक हे देखील ओळखले जातात. सुरसो, बीजक, पितशाला, वज्रवृक्ष, महावृक्ष, स्नुही, स्नुक, सुधा, आणि गुडा यांचाही उल्लेख आहे. तुलसीला सुरसा म्हणतात, ती उपस्था म्हणूनही ओळखली जाते. कुटेरक, अर्जुनक, पर्ण, आणि सौगंधिपर्णिक्रा यांचीही नावे आहेत. नील, सिंधुवार, सुगंधीपर्णोती, वासंती, कुलज, आणि सुगंधी निरगुंडी यांचाही उल्लेख आहे. कालियक म्हणजे पिवळ्या लाकडाची वनस्पती, कटक हे तिचे दुसरे नाव आहे. गायत्री-खदिर, कंदर हेही याच प्रकारात मोडतात. इंदी ही उत्तम आहे, कुवलय म्हणजे निळकमळ, पद्म म्हणजे कमळ, नीलोत्पल असेही त्यास म्हणतात. सौगंधिक, शतदल, अब्ज, कमल — ही सर्व कमळाचीच नावे आहेत. अजवर्ण म्हणजे ऊर्ज, वाजिकर्ण म्हणजे अश्वकर्णक, श्लेष्मांतक, शेलुर, बहुवारा यांचीही माहिती दिली जाते. सुनंदक, ककुद्भद्र, छत्राकी, छत्रसंज्ञक, कबरी, कुम्भक, धृष्ट, क्षुद्विध, धनकृत — ही नावेही प्रसिद्ध आहेत. कृष्णार्जक, कराळ, कालमान, प्राची, बला, नदीक्रांता, काकजंघा, वायसी — यांचा उल्लेख आहे. मूषिकपर्ण, भ्रमंती, आखुपर्णिका, विषमुष्टि, द्रावण, केशमुष्टि — या वनस्पतींचीही नावे सांगितली गेली. किंलिही, कटुकी, अंतक (आम्लवेतस), अश्वत्थ, बहुपत्र, आमलकी — ही नावेही ओळखली जातात. अरुषक्र, पत्र, शूक, क्षीरी, राजादन, महापत्र, डाळिंब, करक — या वनस्पतींचाही उल्लेख आहे. मसुरी, विदली, शष्पा (काळिंदी), कंटकाख्या, महाश्यामा, वृक्षपादी — यांचीही माहिती दिली जाते. विद्या, कुंती, निकुंभा, त्रिभंगी, त्रिपुटी, त्रिवृत, सप्तला, यवतिक्त, चरमा, आणि चरमकस — ही नावेही सांगितली गेली. शंखिनी, सुकुमारी, तिक्ताक्षी, अक्षिपीलुक, गवाक्षी, अमृता, श्वेता, गिरिकर्ण, गवादिनी — या वनस्पतींचा उल्लेख आहे. कांपिल्लक, रक्तांग, गुंडा, रोचनिका, हेमक्षिरी, पीता, गौरी, कालदुग्धिका — ही नावेही ओळखली जातात. गांगेरुकी, नागबला, विशाल, इंद्रवारुणी, तार्क्ष्य, शैल, नीलवर्ण, अंजन, रसांजन — या वनस्पतींचाही उल्लेख आहे. शालमलीच्या राळेला मोचर म्हणतात. प्रत्यक्पुष्पी, खरी, अपामार्ग, मयूरक — ही नावेही सांगितली गेली. सिंहास्य, वृषवासा, माटरुषक, जीवक, जीवशाक, कर्बुर, शठी — या वनस्पतींचाही उल्लेख आहे. कट्फळ, सोमवृक्ष, अग्निगंधा, सुगंधिका, शतांग, शतपुष्पा, मिंसिर, मधुरिका — ही नावेही ओळखली जातात. पुष्करमूल, पुष्कर, पुष्कराह्वय, यासा, धन्वयासा, दुष्पर्श, दुरालभा — या वनस्पतींचीही माहिती दिली आहे. वाकुची, सोमराजी, सोमवली, मार्कव, केशराज, भृंगराज — ही नावेही सांगितली गेली. वेदा-गजाला तज्ञ ‘चक्रमर्दक’ म्हणतात. सुरंगीला टगर, तिच्या तंतूंना कलनाशा आणि वायसी हीसुद्धा तिचेच नाव आहे. महाकाळ म्हणजे बेल, तांडुलिया म्हणजे घनस्तन, इक्ष्वाकु म्हणजे कारले, तिक्तालबू हे त्याचेच नाव आहे. धामार्गव, कोषातकी, यामिनी — या वनस्पतींचाही उल्लेख आहे. कोषातकीच्या विविध प्रकारांना कृतभेदन म्हणतात. जिमूताला खुड्डाक आणि देवताडक अशीही नावे आहेत. गृध्रनखी आणि हिंगुकाकादनी हीसुद्धा त्याच्या नावांची रूपे आहेत. अश्वारी, करवीर (अश्वमारक), सिंधु, सैंधव, सिंधुत्थ — ही सर्व मणिमंथाची नावे आहेत. क्षार आणि यवाग्रज हे यवक्षार म्हणून ओळखले जातात, तर सर्जिका आणि सर्जिकाक्षार हे दुसरे प्रकार आहेत. अशा प्रकारे, या सर्व नावांनी ऋषींनी वनस्पतींच्या विविध रूपांची, त्यांची वैशिष्ट्ये आणि गुणधर्मांची ओळख करून दिली. या ज्ञानाचा उपयोग आयुर्वेदात आणि जीवनोपयोगी उपचारांमध्ये केला जातो, असा हा पवित्र आणि अद्भुत वारसा आहे.