रुग्णता, रोग, आणि त्यांचे विविध कारण सर्वसाधारणपणे, रोग हे संपर्कातून, एकत्र अन्न घेण्याने, आणि अन्य प्रकारच्या परस्पर व्यवहारातून उत्पन्न होतात. एकत्र झोपणे, एकत्र आसन वापरणे, कपडे, फुलांच्या माळा, आणि लेप या सर्व गोष्टींमुळे रोगाचा प्रसार होतो. धन्वंतरी म्हणाले, "किडे हे दोन प्रकारचे असतात—बाह्य आणि अंतर्गत. बाह्य किडे चार प्रकारचे आहेत: मळ, कफ, रक्त, आणि विष्ठा यांपासून उत्पन्न होणारे." बाह्य किड्यांना नावाने वीस प्रकार आहेत. त्यातील मळापासून उत्पन्न होणारे किडे तीळाच्या आकाराचे आणि रूपाचे असतात, आणि ते केसात व कपड्यांमध्ये राहतात. हे अनेक पाय असलेले आणि सूक्ष्म आहेत; त्यांना उवा आणि निट्स असे नाव आहे. हे दोन प्रकारचे असून, शरीरात राहतात आणि खाज व सूज निर्माण करतात. कुष्ठरोगाचा एकमेव कारण म्हणजे अंतर्गत किडे. हे किडे बाह्य कफापासून, तसेच गोड पदार्थ, गूळ, दूध, दही, मासे, आणि ताज्या तांदळापासून उत्पन्न होतात. कफापासून पोटात जन्म घेणारे हे किडे वाढतात आणि शरीरभर पसरतात; काही जाड धाग्यांसारखे, तर काही फुगलेल्या गाठीसारखे दिसतात. काही अंकुरलेल्या धान्यांसारखे, लांब आणि पातळ, लहान आकाराचे आहेत; हे पांढरे किंवा तांबूस दिसतात, आणि नावाने सात प्रकारचे आहेत. काही किडे आतड्यांपासून उत्पन्न होतात, पोटाभोवती फिरतात; काही हृदयातून, काही गुदमार्गातून उत्पन्न होतात; ते गवताच्या फुलांसारखे, सुगंधित असून, शरीरात विविध परिणाम घडवतात. हे किडे उलटी, तोंडातून स्त्राव, अपचन, भूक कमी होणे, बेशुद्ध होणे, उलटी, ताप, पोट फुगणे, कृशता, शिंका, आणि नाक बंद होणे अशा त्रासदायक लक्षणे निर्माण करतात. रक्तवाहिन्यांमध्ये जन्म घेणारे किडे अतिशय सूक्ष्म, पाय नसलेले, गोल आणि तांबूस रंगाचे असतात; त्यांच्या सूक्ष्मतेमुळे काही किडे दिसतही नाहीत. केसांपासून उत्पन्न होणारे किडे केस नष्ट करतात, केसांचे बेट तयार करतात, आणि अंजीरासारखे दिसतात. हे सहा प्रकारचे किडे, सौसुरा आणि समतरा यांच्या सोबत, कुष्ठरोगाचे एकमेव कारण असतात. मोठ्या आतड्यांतून विष्ठेपासून जन्म घेणारे किडे पोटात वाढतात आणि शरीरात पसरतात. हे वाढल्यावर पोटाकडे जातात. ते वास येणारे श्वास, घरघर, आणि विष्ठेचा वास निर्माण करतात; हे जाड, गोल, पिवळे, पांढरे, काळे किंवा गडद रंगाचे असतात. या किड्यांना काकरुका, माकरुका, सौसुरा, सशुला, आणि लेलिहा अशी पाच नावे आहेत; हे किडे स्वतःची संतती निर्माण करतात. हे किडे भाषेचे फुटणे, तीव्र वेदना, अंगाचा कडकपणा, कृशता, खरड, फिकटपणा, अंगावर रोमांच, गुदमार्गात उष्णता, गुदमार्गाची खाज, आणि विष्ठेचा असामान्य प्रवास निर्माण करतात. वातजन्य रोगांची उत्पत्ती धन्वंतरी पुढे म्हणाले, "सुष्रुत, मी तुला वातजन्य रोगांची उत्पत्ती सांगतो, ऐक. प्रत्येक दुःखाच्या वर्णनात, अडथळा हेच कारण आहे." दृष्टीस न येणारा, दूषित वात शरीरावर सर्वत्र परिणाम करतो; तोच सर्वांचा निर्माता, सर्वांचा आत्मा, विश्वरूप, प्राण्यांचा अधिपती आहे. तोच सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता, व्यापणारा, विष्णू, संहारकर्ता, मृत्यू, आणि अंत आहे. म्हणून, सांगितलेले ज्ञान नेहमी प्रयत्नपूर्वक अंगीकारावे. वर्णन केलेल्या दोषांना जाणून, नैसर्गिक आणि बदललेल्या क्रिया ओळखाव्यात, आणि संक्षिप्त व विस्ताराने दोषांचे प्रकार निश्चित करावेत. प्रत्येक दोष पाच प्रकारे कार्य करतो; त्याचे विभाग, कारणे आणि लक्षणे स्पष्ट केली आहेत. शरीरातील घटक कमी करणाऱ्या पदार्थांमुळे वात प्रकोप होतो, आणि त्याची योग्य उपचार न करता, तो शरीरातील चार मार्गांमध्ये अधिक प्रमाणात भरतो. त्या दोषांनी भरलेल्या मार्गांमध्ये, वाताने छिद्र बंद केल्यावर, पोटात कळ, अडथळा, आणि घरघर उत्पन्न होते. वात शरीरातील मल रोखतो, आवाज हरवतो, डोळे, पाठ, आणि कंबरेचा कडकपणा निर्माण करतो; पुन्हा शरीरात अन्य गंभीर रोग निर्माण करतो. पोटातून उत्पन्न होणारे रोग, जसे उलटी, श्वास घेण्याचा त्रास, खोकला, विषमज्वर, अडथळा, खाज, उष्णता, आणि नाभीच्या वरच्या भागातील अन्य रोग निर्माण होतात. वात इंद्रियांचे विकार, कानात वेदना, त्वचेवर फोड, खरड, तीव्र वेदना, श्वास घेण्याचा त्रास, ताप, आणि रंग बदल निर्माण करतो. आतड्यात अडथळा, भूक कमी होणे, कृशता, चक्कर येणे, स्नायू आणि मेदात गाठ, त्वचेत किंवा अन्यत्र कडकपणा निर्माण होतो. अंगात जडपणा, जणू काही काठी किंवा मुठीने मारल्यासारखा वाटतो; वात हाडांमध्ये असल्यास, कंबरेच्या सांध्यात आणि हाडांमध्ये तीव्र वेदना निर्माण करतो. वात मज्जेत असल्यास, हाडांची अस्थिरता, झोप न येणे, आणि वेदना निर्माण होते; वीर्यात असल्यास, विकृत किंवा असामान्य वीर्यस्राव होतो. वात गर्भ किंवा वीर्यात असल्यास, डोक्यात सूज आणि रिक्तता निर्माण होते; त्याच जागेत राहून, प्रकोप झाल्यास, तीव्र सूज निर्माण होते. वात सांध्यात असल्यास, अंगात भरलेपण, कोरडेपणा, आणि पाण्यासारखा स्पर्श निर्माण होतो; शरीरभर पसरल्यास, वेदना, फाटणे, तडतडणे, आणि तुटणे निर्माण होते. वात कडकपणा, आकडी, झोपेची बाधा, सांध्यांचे तुटणे आणि थरथरणे निर्माण करतो; सर्व रक्तवाहिन्यांमध्ये वारंवार आक्रमण केल्यास, तो अंगाला पकडतो—ही रोगाची आकडी आहे. वात खाली अडथळा झाल्यावर वर जाऊन, हृदयावर दाब आणतो, आणि डोके व कपाळात वेदना निर्माण करतो. रुग्ण शरीर हलवतो, जबडा वाकवतो, मोठ्या प्रयत्नाने श्वास घेतो, आणि दोन्ही डोळे बंद करतो. तो कबुतरासारखा आवाज काढतो, अंगात शिथिलता येते; आणि जेव्हा वात नाकाच्या मुळाशी असतो, तो हृदयात स्थिरावतो. त्याला वारंवार आराम मिळतो, पुन्हा अस्वस्थता येते; हा अवस्थाजन्य रोग अत्यंत कठीण आहे. त्या वेळी, घामाचा कडकपणा येतो; वाताने आपला स्वरूप हरवला, शरीरभर व्यापल्यावर, पुन्हा घट येतो. वात अंतर्गत प्रवेश करून, डोळ्यांत कडकपणा, आळस, दातांची शिथिलता, आणि प्रयत्नाचा अभाव निर्माण करतो. शरीराच्या बाजूंमध्ये बाह्य वेदना, जबडा, पाठ, आणि डोक्याचा कडकपणा, शरीराचा बाह्य विस्तार, पाठ, हृदय, आणि डोक्यात वेदना निर्माण होतात. त्या वेळी, छाती वर उचलली जाते, किंवा खांदा वाकतो; दात आणि तोंडाचा रंग बदलतो, आणि शरीरावर घाम नसतो. बाह्य विस्तार, जबड्याचा कडकपणा हे वातदोषाचे लक्षण मानले जाते; जेव्हा वात मल आणि मूत्रासोबत प्रवाहित होतो, तेव्हा हे परिणाम निर्माण होतात. अशा प्रकारे, धन्वंतरीने रोग आणि त्यांच्या कारणांची सुस्पष्ट आणि सखोल माहिती सांगितली, ज्यातून शरीरातील दोष, किडे, आणि वातजन्य विकारांचे स्वरूप समजते.