धन्वंतरी म्हणाले : अयोग्य आहार-विहार, तसेच सत्पुरुषांची निंदा करणे, दुर्लक्ष, भांडण, चोरी यांसारख्या दुष्कृत्यांमुळे शरीरात दोष निर्माण होतात. या पापमय कृतीमुळे, जुन्या आणि अलीकडील दुष्कर्मांमुळे, अशुद्ध द्रव्ये नसा-शिरांमध्ये प्रवेश करतात. त्या अशुद्धता त्वचा, मांस, रक्त आणि मेद यांच्याशी एकत्र होतात आणि त्या सर्वांना दूषित करतात. या दूषित पदार्थांमुळे हे ऊतक सुकतात, नंतर बाहेर येतात आणि त्वचेचा रंग बदलतात; उरलेल्या अशुद्धता कुष्ठरोग व इतर त्वचारोगांच्या स्वरूपात प्रकट होतात. जर हे सर्व दुर्लक्षित राहिले, तर कालांतराने संपूर्ण शरीरातील स्रोतस किंवा नलिका प्रभावित होतात. ही दूषितता सर्व बाह्य व अंतर्गत ऊतकांत प्रवेश करून त्यांना अस्थिर करतात आणि त्यांचा संपूर्ण प्रवाह बिघडवतात. घाम, आर्द्रता आणि आकुंचन यांच्या संयोगाने अतिसूक्ष्म, कठीण कृमी उत्पन्न होतात, जे हळूहळू केस, त्वचा, स्नायु, आणि रक्तवाहिन्यांमध्ये पसरतात. यामुळे बाह्य कुष्ठरोग निर्माण होतो, जो राखेने झाकल्यासारखा दिसतो. कुष्ठरोगाचे सात प्रकार सांगितले आहेत, जे त्रिदोष — वात, पित्त, कफ — यांच्या एकत्र किंवा स्वतंत्र दोषांमुळे निर्माण होतात. या त्रिदोषांच्या संयोगानुसार विविध कुष्ठरोग ओळखले जातात : वातदोषामुळे ‘कापाळ’, पित्तामुळे ‘उदुंबर’, कफामुळे ‘मंडल’, ‘विचर्चू’, ‘ऋष्य’, आणि वात-पित्त संयोगामुळे ‘चर्म’, ‘एककुष्ठ’, ‘किटिम’, ‘सिध्मा’, ‘अलसा’, ‘विपादिका’ हे प्रकार होतात. वात-कफ आणि कफ-पित्त संयोगामुळे ‘दद्रु’ आणि ‘शतारुषी’; तसेच ‘पुंडरीक’, फोडांसह ‘पामा’ आणि ‘चर्मदल’ हे प्रकार निर्माण होतात. या सर्व प्रकारांमध्ये, ‘काकण’, ‘पूर्वत्रिका’, ‘दद्रु काकणसह’, ‘पुंडरीक’ व ‘र्यजिह्वा’ हे सात प्रमुख कुष्ठरोग मानले जातात. हे रोग स्पर्शास खूप गुळगुळीत किंवा खडबडीत, घाम किंवा कोरडेपणा, त्वचेचा रंग बदल, जळजळ, खाज, सुन्नपणा, टोचणारी वेदना, सूज व काळसरपणा अशा लक्षणांनी ओळखले जातात. जखमांत तीव्र वेदना, त्वरेने आरंभ होणे आणि दीर्घकाळ टिकणे, बरे झाले तरी खडबडीतपणा राहणे, आणि क्षुल्लक कारणाने मोठी तीव्रता निर्माण होणे ही त्याची लक्षणे आहेत. कुंचल्यासारखा अंगावर शहारा, रक्त काळसर होणे हे कुष्ठरोगाची सुरुवात दर्शवतात. जर कुष्ठरोग काळा, लाल, कोरडा, खडबडीत आणि कवटीसारखा पातळ असेल, पसरट आकाराचा, खराब केसांनी भरलेला असेल, तर तो ‘कापाळ’ कुष्ठरोग समजावा, ज्यात तीव्र टोचणारी वेदना असते आणि हा अनियमित असतो. ‘उदुंबर’ कुष्ठरोग उदुंबर फळासारखा दिसतो, गोलाकार, जाड कडा, तीव्र जळजळ व वेदना याने युक्त असतो. हा उघड्या स्वरूपाचा, न पसरणारा, कृमिपीडित, घट्ट, खराखुरा, जड, तेलकट, पांढरा किंवा लाल, आणि अशुद्धतेसह असतो. एकमेकांना जोडलेल्या शेपटीसारखा, तीव्र खाज, स्त्राव व कृमी असलेला, गुळगुळीत व पिवळसर दिसणारा प्रकार ‘मंडल’ म्हणून ओळखला जातो. ‘विचर्चिका’ काळसर, खाज व पुटकुळ्यांनी भरलेला, ओलसर, खडबडीत, आतून लाल, काळा व उंचवटा असतो. ‘ऋष्यजिह्वा’ म्हणजे हरणाच्या जिभेसारखा दिसणारा, अनेक कृमी असलेला, हत्तीच्या त्वचेसारखा खडबडीत असलेला कुष्ठरोग ‘चर्माख्य’ म्हणतात. जो घाम येत नाही, माशांच्या खवल्यासारखा, कोरडा, अग्निरंगाचा, स्पर्शास अप्रिय, खाज, खडबडीत आणि काळसर असा असतो, तो ‘किटिम’ म्हणतात. अंदरून कोरडा, बाहेरून तेलकट, आतून घासल्यावर धूळ सुटणारा, स्पर्शास गुळगुळीत, पातळ, स्पष्ट, घामाच्या फुलासारखा दिसणारा हा आणखी एक प्रकार आहे. सर्वसाधारणपणे, अंगावर वरच्या बाजूला क्षीणपणा, तीव्र खाजेचे पुंजके, हातपायावर लाल धाग्यासारख्या रेषा, यामुळे ‘विपादिका’ निर्माण होते. या रोगात तीव्र वेदना, तीव्र खाज, लाल पुटकुळ्यांनी भरलेला, मोठ्या प्रमाणावर पसरलेला, दुर्वा गवत किंवा अतसी फुलाच्या रंगाचा असतो. उंचवटा असलेली, गोलाकार, खाज असलेली, जाड तळ असलेली, सतत जळजळ व वेदना, लाल स्त्राव व अनेक जखमा असलेली ‘दद्रु’ म्हणून ओळखली जाते. जळजळ, ओलावा, वेदना, प्रत्येक जन्मात पुन्हा पुन्हा येणारा, फिकट, गोलाकार, लालसर छटा, खाज, जळजळ व वेदना असलेला हा प्रकार आहे. उंच, लालसर, कमळाच्या पानावर पाण्यासारखा, ‘पुंडरीक’ म्हणून ओळखला जातो, ज्यात पांढरे व लालसर फोड असतात. ‘पामा’ मध्ये फोड, पुटकुळ्या, खाज, ओलावा, वेदना, सूक्ष्म, गडद-लाल, कोरडे, प्रामुख्याने नितंब, हात व कोपरावर आढळतात. फोड, स्पर्शास वेदनादायक, खाज, लालसरपणा व तीव्र जळजळ असलेला ‘काकण’ आहे, जो लाल चट्टा किंवा त्वचारोग असतो. ‘काकण’ प्रथम लाल, नंतर काळा, त्रिफळेसारखा दिसतो; तो काळसर वैशिष्ट्यांनी युक्त असतो, आणि प्रत्येकाचे कारण वेगळे असते. दोषभेद ओळखण्यासाठी त्याची लक्षणे व कृती सांगितलेली आहेत; सर्व दोषांनी निर्माण झालेला कुष्ठरोग टाळावा. जो कुष्ठरोग हाड, मज्जा किंवा वीर्यात असतो, तो अतिशय अवघड असतो; जो मेदात असतो, तो साध्य असतो; आणि जो त्वचा, मांस किंवा हाडात असतो, तो दीर्घकाल टिकतो. जो कफ-वातामुळे, त्वचेत मर्यादित किंवा अशुद्ध असतो, तो जास्त कठीण नसतो; त्वचेत राहिल्यास शरीरात रंग बदल व कोरडेपणा येतो. रक्त व मांसात घाम, उष्णता व सूज येते; हातपायावर, विशेषत: सांध्यांवर फोड येतात. दोषांच्या वारंवार संयोगाने मेद नष्ट होतो; मज्जा, हाड, डोळे किंवा आवाजात स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत. जर जखम, वीर्यात कृमी, किंवा पत्नी व मुलांना त्रास झाला, तर सर्व पूर्वीची लक्षणे प्राण्यांत व इतरांमध्येही दिसतात. ‘श्वित्र’ (श्वेतकुष्ठ) हा केवळ लाकडापासून (काष्ठ) उत्पन्न होतो, तो तीव्र व भयंकर असतो; तो स्त्रावयुक्त असतो आणि त्रिदोषांच्या विकृतीमुळे निर्माण होतो. वातामुळे तो कोरडा व लालसर असतो; पित्तामुळे तांबूस, कमळाच्या पाकळीप्रमाणे, नेहमी जळणारा, केस नष्ट करणारा असतो; कफामुळे पांढरा, दाट व जड असतो. खाज असल्यास, हळूहळू लाल होतो, मांस व मेदावर परिणाम करतो; रंगावरून दोन्ही प्रकार ओळखता येतात आणि तीव्रता वाढत जाते. जर तो पांढरा नसेल, भरपूर केस असतील, चिकटलेला नसेल, नवीन असेल आणि अग्निने भाजलेला नसेल, तर श्वेतकुष्ठ बरा होऊ शकतो; अन्यथा त्याचा त्याग करावा. जर तो अलीकडे जननेंद्रिय, तळहात किंवा ओठांवर उत्पन्न झाला असेल, तर सिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी अशा श्वेतकुष्ठाचा विशेषतः त्याग करावा.