या ग्रंथातील वर्णनांनुसार, काही विशिष्ट रोगांची निर्मिती शरीरातील दोषांच्या (वात, पित्त, कफ) बिघाडामुळे कशी होते, हे सांगितले आहे. जेव्हा हे दोष दूषित होतात, तेव्हा ते शरीरात एक जाड, लांब, खडबडीत गाठींची साखळी तयार करतात. या गाठींमध्ये तीव्र वेदना व ताप असतो, आणि त्या साऱ्या रक्ताने भरलेल्या असतात. या अवस्थेत, श्वास घेता येत नाही, खोकला येतो, जुलाब होतो, तोंड कोरडं पडतं, उचकी, उलटी, चक्कर, भ्रम, त्वचेचा रंग बदलतो, बेशुद्धी येते, हातपाय मोडल्यासारखे वाटतात, आणि भूक लागत नाही. ही अवस्था मुख्यतः कफ आणि वात या दोषांच्या वाढीमुळे होते. कफ आणि पित्त यांच्या बिघाडामुळे ताप, शरीरात आखड, झोप येणे, झोपाळूपणा, डोकेदुखी, कमजोरी, हातपाय थरथरणे, भ्रम, भूक मंदावणे, आणि चक्कर येणे असे लक्षणे दिसतात. बेशुद्धी, पचनशक्ती कमी होणे, हाडे मोडल्यासारखी वेदना, तहान, इंद्रियांची जडत्व, शरीरात मलमूत्राचा साठा, आणि अंगावर आवरण येणे—हे या अवस्थेचे आणखी लक्षणे आहेत. हे दोष शरीराच्या नाड्यांमधून पसरतात. सामान्यतः हा विकार पोटात होतो, एका जागी फार वेदना नसतात, पण गाठीवर पुटकुळ्या आढळतात, आणि त्या अत्यंत पिवळ्या, लाल किंवा फिकट रंगाच्या असतात. काही वेळा या गाठी चिकट, काळ्या, वांग्यासारख्या, घाणेरड्या, सुजलेल्या आणि जड असतात. आतून त्या खोलवर पिकतात, उष्णतेमुळे ओलसर राहतात, आणि शेवटी फुटतात. या अवस्थेत, त्या पिकलेल्या मांसासारख्या दिसतात, स्नायू व शिरा उघड्या होतात, सगळ्या शरीरात पसरतात, सर्व लक्षणे दाखवतात, आणि मृतदेहासारखा वास येतो. याला ‘कर्दळ’ प्रकारचे पसरणे असे म्हणतात. कधी कधी, बाह्य कारणांनी—उदा. इजा, रक्त आणि पित्त यांचे चाळवण, किंवा वायूच्या बिघाडामुळे—ही गाठ ‘कुलथी’सारखी दिसते. या अवस्थेत सूज, ताप, वेदना, जळजळ, काळसर रक्त, आणि पुटकुळ्या दिसतात. नाड्यांमधून निर्माण झालेले तीन प्रकार बरे होऊ शकतात, आणि दोन दोषांच्या संयोगाने झालेले प्रकार जास्त गुंतागुंतीशिवाय बरे होतात. परंतु, सर्व दोषांपासून किंवा जीवनावश्यक स्थळी गेलेले रोग, जिथे स्नायू, शिरा, मांस फाटलेले असते, ओलसरपणा असतो, आणि मृतदेहासारखा वास येतो—हे रोग असाध्य, म्हणजे बरे न होणारे, मानले जातात. यानंतर, धन्वंतरी सांगतात की, विशेषतः चुकीचे खाणे-पिणे, चुकीच्या जीवनशैलीमुळे, तसेच सज्जनांची निंदा, दुर्लक्ष, भांडण, चोरी यांसारखे दुष्कृत्य केल्यामुळेही हे दोष वाढतात. या पापमय कृतींमुळे, नवीन आणि जुन्या अशुद्ध द्रव्ये नाड्यांमध्ये प्रवेश करतात; त्या त्वचा, मांस, रक्त आणि मेद यांच्याशी संलग्न होतात. हे दोष त्या धातूंना दूषित करून कोरडे करतात आणि नंतर बाहेर येतात; त्यामुळे त्वचेचा रंग बदलतो, आणि बाकीचे दोष कुष्ठरोग व त्वचारोगांच्या रूपाने प्रकट होतात. जर हा रोग दुर्लक्षित राहिला, तर तो शरीरातील सर्व नाड्यांना व्यापतो; सर्व धातूंमध्ये प्रवेश करून बाह्य आणि अंतर्गत दोन्ही स्तरांवर ते असंतुलन आणि साठा निर्माण करतो. घाम, ओलावा आणि आकुंचनामुळे, सूक्ष्म आणि कठीण कृमि उत्पन्न होतात, जे केस, त्वचा, स्नायू, आणि शिरांमध्ये पसरतात. यामुळे बाह्य कुष्ठरोग निर्माण होतो, जो राखेने झाकल्यासारखा दिसतो. कुष्ठरोगाचे सात प्रकार सांगितले आहेत—ते दोषांपासून एकटे, जोडीने किंवा तिघांनी मिळून होतात. तीनही दोषांच्या संयोगाने वेगवेगळ्या प्रकारांची ओळख दिली आहे: वातापासून ‘कापाळ’, पित्तापासून ‘उदुंबर’, कफापासून ‘मंडल’, ‘विचर्चू’, ‘ऋष्य’, आणि वात-पित्त संयोगाने; तसेच ‘चर्म’, ‘एककुष्ठ’, ‘किटिम’, ‘सिध्मा’, ‘अलसा’, आणि ‘विपादिका’. वात-कफ आणि कफ-पित्त यांच्या संयोगाने ‘दद्रू’ आणि ‘शतारुषी’; तसेच फोडांसह ‘पुंडरीका’, ‘पामा’, आणि ‘चर्मदल’ हे प्रकार होतात. या सर्वांमध्ये, ‘काकण’, ‘पूर्वत्रिका’, ‘दद्रू’सोबत ‘काकण’, ‘पुंडरीका’, ‘ऋयजिह्वा’—हे सात मुख्य कुष्ठरोग मानले जातात. या रोगांमध्ये त्वचा खूप गुळगुळीत किंवा खडबडीत, घाम येणे किंवा कोरडेपणा, रंग बदलणे, जळजळ, खाज, मुंग्या येणे, टोचणारी वेदना, सूज, आणि काळसरपणा दिसतो. जखमांमध्ये तीव्र वेदना, वेगाने सुरू होणे आणि दीर्घकाळ टिकणे, बरे झाल्यावरही खडबडीतपणा राहतो; किंचित कारणानेही हे रोग पुन्हा भडकतात. कांतीवर रोमांच, रक्ताचा काळसरपणा—हे सुरुवातीची लक्षणे आहेत. जेव्हा हा रोग काळा, लाल, कोरडा, खडबडीत, आणि कवटीसारखा पातळ असतो, पसरट स्वरूपाचा असतो, आणि खराब केसांनी भरलेला असतो—त्याला ‘कापाळ’ कुष्ठरोग म्हणतात, ज्यात तीव्र टोचणारी वेदना असते. ‘उदुंबर’ फळासारखा दिसणारा कुष्ठरोग ‘औदुंबर’ म्हणून ओळखला जातो; तो गोल असतो, जाड कडा असतात, आणि तीव्र जळजळ व वेदना असतात. हा रोग उघडा, न पसरलेला, कृमिपीडित असतो; घट्ट, जड, तेलकट, पांढरा किंवा लाल, आणि अशुद्धिपूर्ण असतो. एकमेकांशी जोडलेल्या शेपटींसारखे, खूप खाज, स्त्राव, व कृमि—अशा लक्षणांसह, गुळगुळीत व पिवळट दिसणारा रोग ‘मंडल’ म्हणतात. ‘विचर्चिका’ हा प्रकार काळसर, खाज, पुटकुळ्या, ओलसर, खडबडीत, आतून लाल, आत काळसर, आणि फुगलेला असतो. ‘ऋष्यजिह्वा’ (हरिणाच्या जिभेसारखा) दिसणारा, अनेक कृमिपूर्ण, हत्तीच्या त्वचेसारखा खडबडीत, हा ‘चर्माख्य’ कुष्ठरोग होय. जो रोग घाम येत नाही, मासळीच्या खवल्यासारखा, कोरडा, तिखट रंगाचा, स्पर्शास अप्रिय, खाज, खडबडीत, आणि करडाकाळा—त्याला ‘किटिम’ म्हणतात. जो आतून कोरडा, बाहेरून तेलकट, घासल्यास धूळ पडणारा, गुळगुळीत, पातळ, तेलकट, स्वच्छ, घामाच्या फुलासारखा दिसणारा—हा आणखी एक प्रकार आहे. सामान्यतः, अंगावर वरच्या दिशेने सुकणे, तीव्र खाज असलेल्या गाठी, आणि हातपायांवर लाल, धाग्यासारख्या रेषा—यामुळे ‘विपादिका’ निर्माण होते. या रोगात तीव्र वेदना, अतिशय खाज, लाल पुटकुळ्यांनी भरलेला, मोठ्या प्रमाणात पसरलेला, दुर्वा किंवा अतासी फुलाच्या रंगासारखा दिसतो. फुगलेला, गोल, ‘दद्रू’ नावाचा घाव खाज करणारा असतो; जाड तळ, सतत जळजळ, लाल स्त्राव, आणि अनेक जखमा असतात. यात जळजळ, ओलावा, वेदना, आणि प्रत्येक जन्मात पुन्हा पुन्हा येण्याची प्रवृत्ती असते; फिकट गोल घाव, लालसर, खाज, जळजळ, वेदना असतात. पाण्याने भरलेल्या कमळाच्या पानासारखा, उंच, लालसर, आणि फोडांनी भरलेला घाव ‘पुंडरीका’ म्हणतात, ज्यात पांढरे आणि लालसर फोड असतात. ‘पामा’ हा प्रकार फोडे व पुटकुळ्यांनी, खाज, ओलावा, वेदना, बारीक, गडद लालसर, कोरडा, आणि प्रामुख्याने नितंब, हात, कोपर यांवर आढळतो. फोडे, स्पर्शास वेदनादायक, खाज, लालसरपणा, तीव्र जळजळ—‘काकण’ हा लाल डाग किंवा त्वचारोग, ज्यात तीव्र जळजळ आणि वेदना असतात. ‘काकण’ सुरुवातीला लाल, नंतर काळा, त्रिफळेसारखा दिसतो; सर्व गडद गुण असू शकतात, प्रत्येकाचा स्वतःचा कारण असतो. शेवटी, दोषांच्या भिन्नतेनुसार लक्षणे आणि उपचार वेगळे सांगितले आहेत; सर्व दोषांपासून उद्भवणारा कुष्ठरोग वर्ज्य, म्हणजे त्याचा त्याग करावा, असे सांगितले आहे.