धन्वंतरी भगवानांनी रोगांचे स्वरूप आणि त्यांची कारणे अत्यंत तपशीलवार सांगितली. त्यांनी विशार्प नावाच्या त्वचारोगाचे विविध प्रकार आणि त्यांचे लक्षणे सांगितली. वायूजन्य विशार्प झाल्यास, वायूज्वरासारखी लक्षणे दिसतात—शरीर सूजते, ठणकते, तीव्र वेदना होतात, थकवा येतो, आणि कधी कधी अनावर उत्साहही जाणवतो. पित्तामुळे विशार्प झाला तर तो झपाट्याने पसरतो, पित्तज्वरासारखी लक्षणे दिसतात आणि तीव्र लालसरपणा जाणवतो. कफामुळे विशार्प झाला तर तो खाज, तेलकटपणा आणि कफज्वरासारखी लक्षणे दाखवतो. हे सर्व प्रकार त्यांच्या-त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लक्षणांसह शरीरात साठतात. इतर कोणत्याही त्वचारोगांकडे दुर्लक्ष केले तरी, या रोगांमधून घाम येतो आणि जखमांसारखे लक्षणे दिसतात. कधी कधी ताप, उलटी, बेशुद्धी, अतिसार, तहान, चक्कर, सूज फुटणे, भूक मंदावणे, अंधुकपणा आणि स्वाद हरवणे अशी लक्षणे वायू आणि पित्ताच्या संयोगाने दिसतात. हा रोग शरीराच्या सर्व भागांत अग्नीच्या निखाऱ्यांसारखा पसरतो; जिथे पसरतो, तिथेच वेदना वाढतात. जेव्हा हे निखारे विझतात, तेव्हा ती जागा काळी, निळी किंवा लाल होते आणि तिथे रोग साठतो. जणू काही ती जागा जळाली आहे, असे वाटते; त्वचेवर गाठी येतात आणि हा रोग वेगाने पसरतो. जर हा रोग शरीरातील मर्मस्थळांच्या मार्गाने पसरला आणि वायू फार तीव्र झाला, तर हातपाय दुखतात, शुद्ध हरवते, झोप येते आणि श्वासोच्छवासात त्रास होतो. अशा अवस्थेत हळूहळू हडहड, गाठी, वायू आणि कफ यांच्या संयोगाने, श्वास लागणे, खोकला, अतिसार, तोंड कोरडे पडणे, हडहड, उलटी, चक्कर, भ्रम, रंग बदलणे, बेशुद्धी, अंग मोडणे, भूक मंदावणे अशी लक्षणे दिसतात. याला ग्रंथिशोथ म्हणतात. कफ आणि पित्त यांच्या संयोगाने ताप, अंग आखडणे, झोप येणे, डोकेदुखी, अशक्तपणा, अंग थरथरणे, भ्रम, भूक मंदावणे, चक्कर येणे ही लक्षणे दिसतात. बेशुद्धी, पचनशक्ती कमी होणे, हाडे दुखणे, तहान, इंद्रियांवर जडपणा, मलावरोध, त्वचेवर पुटकुळ्या, अत्यंत पिवळे, लाल किंवा फिकट रंग, चिकट, काळसर, काळपट, घाण, सूज, जडपणा, खोलवर पिकणे आणि उष्णतेने फुटणे—ही सर्व लक्षणे दिसतात. या अवस्थेत जणू काही मांस पिकले आहे, स्नायू आणि रक्तवाहिन्या उघड्या पडतात, सर्व अंगांवर रोग पसरतो, मृत शरीराचा वास येतो; याला 'फिकट विशार्प' असे म्हणतात. कधी कधी बाह्य कारणांमुळे, जखमांमुळे, रक्त व पित्त अस्वस्थ झाल्यामुळे, वायू विशार्प निर्माण करतो. यात घोडाच्या हरभऱ्यासारख्या गाठी येतात, सूज, ताप, वेदना, जळजळ आणि काळसर रक्त दिसते. शरीरातील नाड्यांमुळे होणारे तीन प्रकार बरे होतात, आणि दोन दोषांच्या संयोगाने निर्माण झालेले प्रकारही गुंतागुंतीशिवाय बरे होतात. मात्र, सर्व दोषांपासून किंवा मर्मस्थळांमध्ये पसरलेले, स्नायू, रक्तवाहिन्या, मांस फाटलेले, ओलसर, मृत शरीराचा वास असलेले प्रकार असाध्य असतात. धन्वंतरी पुढे सांगतात, की चुकीच्या आहार-विहारामुळे, तसेच सत्पुरुषांची निंदा, दुर्लक्ष, भांडण, चोरी अशा पापकार्यातून सुद्धा, अशुद्ध द्रव्ये शरीरातील रक्तवाहिन्यांमध्ये प्रवेश करतात. ही अशुद्ध द्रव्ये त्वचा, मांस, रक्त आणि मेद यांच्यात मिसळून त्यांना दूषित करतात, कोरडे करतात आणि मग बाहेर पडतात. त्यामुळे त्वचेचा रंग बदलतो, आणि उरलेली दूषित द्रव्ये कुष्ठरोग व इतर त्वचारोग रूपाने प्रकट होतात. जर हे दुर्लक्षित केले, तर शरीरातील सर्व नाड्या बाधित होतात. ही दूषित द्रव्ये सर्व धातूंमध्ये प्रवेश करून, बाह्य व अंतर्गत, त्यांना असंतुलित करतात आणि भरून टाकतात. घाम, ओलसरपणा आणि संकोचनामुळे लहान व कठीण कृमि तयार होतात, जे केस, त्वचा, स्नायू आणि रक्तवाहिन्या यांच्यावर आक्रमण करतात. यामुळे बाह्य कुष्ठरोग निर्माण होतो, जो जणू काही राखेने झाकलेला आहे असं वाटतो. कुष्ठरोग सात प्रकारचा असतो—एक दोष, दोन दोष किंवा तीनही दोष यांच्या संयोगाने तो निर्माण होतो. वायूजन्य कुष्ठाला 'कापाळ', पित्तजन्याला 'उदुम्बर', कफजन्याला 'मंडल', 'विचर्चू', 'ऋष्य', तसेच वायू-पित्त संयोगजन्य कुष्ठ, 'चर्म', 'एककुष्ठ', 'किटिम', 'सिध्मा', 'अलसा', 'विपादिका' असे विविध प्रकार आहेत. वायू-कफ आणि कफ-पित्त संयोगाने 'दद्रु' आणि 'शतारुषी', तसेच फोडांसह 'पुंडरीक', 'पामा' आणि 'चर्मदल' असे प्रकार होतात. यापैकी 'काकण', 'पूर्वत्रिका', 'दद्रु काकणासहित', 'पुंडरीक', 'ऱ्यजिह्वा'—हे सात मुख्य कुष्ठरोग आहेत. हे रोग कधी स्पर्शास फार गुळगुळीत किंवा खडबडीत, कधी घाम येणारे किंवा कोरडे, रंग बदलणारे, जळजळ, खाज, त्वचेचे सुन्नपणा, टोचल्यासारख्या वेदना, सूज, काळसरपणा अशी लक्षणे दाखवतात. जखमांत तीव्र वेदना, झपाट्याने वाढ, दीर्घकाळ टिकणारे, बरे झाले तरी खडबडीत राहणारे, थोड्याशा कारणानेही फार वाढणारे असतात. शरीरावर रोमांच, रक्त काळे पडणे—ही कुष्ठरोगाची सुरुवातीची लक्षणे आहेत. जर ते काळे, लाल, कोरडे, खडबडीत आणि कवटीसारखे पातळ झाले, विखुरले, केस खराब झाले, तर त्याला 'कापाळ कुष्ठ' म्हणतात, ज्यात तीव्र टोच वेदना असते. उदुम्बर फळासारखे दिसणारे कुष्ठ 'औदुम्बर' म्हणतात, ते गोलाकार, जाड कडा असणारे, तीव्र जळजळ आणि वेदना देणारे असते. हे उघडे, न पसरलेले, कृमिपीडित, उदुम्बरासारखे, घट्ट, खरं, जड, तेलकट, पांढरे किंवा लाल, आणि दूषित असते. एकमेकांना जोडलेल्या शेपटीसारखे, जास्त खाज, स्त्राव, कृमि असलेले, गुळगुळीत आणि पिवळसर दिसणारे 'मंडल' प्रकार आहे. 'विचर्चिका' हा प्रकार काळसर, खाजरणारा, पुटकुळ्यांनी युक्त, ओलसर, खडबडीत, आतून लाल, काळसर, आणि उंचावलेला असतो. 'चर्माख्य' कुष्ठ हे ऋष्यजिह्वेसारखे, अनेक कृमि असलेले, हस्तिचर्मासारखे खडबडीत असते. पुन्हा, जो प्रकार घाम येत नाही, मासेच्या खवल्यासारखा, कोरडा, तांबूस, स्पर्शास अप्रिय, खाजणारा, खडबडीत, आणि करड्या-काळ्या रंगाचा असतो, त्याला 'किटिम' म्हणतात. अशा प्रकारे धन्वंतरींनी विविध त्वचारोगांचे आणि कुष्ठरोगांचे स्वरूप, लक्षणे आणि त्यांच्या कारणांची सखोल माहिती सांगितली.