या कथेत धन्वंतरि भगवान् सुश्रुतांना विविध व्याधींचे लक्षण, कारणे आणि परिणाम यांचे विवेचन करतात. ते सांगतात—शरीरातील धातूंच्या स्पर्शात सैलपणा येतो, अन्न न पचल्यामुळे गुण नष्ट होतात, आणि त्यामुळे रक्त, मेद, अस्थी यांचे प्रमाण कमी होते, तसेच इंद्रिये दुर्बल होतात. जणू काही अंग कुजत आहेत असे वाटते, हृदय वितळते, तोंड कोरडे पडते आणि कडकपणा येतो, लाळ गळते. रोग्याला तहान कमी लागते, थंडी नकोशी वाटते, इच्छा नसते, पचनशक्ती कमी होते, कमजोरी, ताप, श्वास लागणे, कान दुखणे आणि गरगरणे अशी लक्षणे दिसतात. हा रोग पाच प्रकारचा असतो—कधी एकेका दोषामुळे, कधी सर्व दोष एकत्र येतात, किंवा माती खाल्ल्याने होतो. सुरुवातीला हृदय धडधडते, त्वचा कोरडी होते. भूक लागत नाही, लघवी पिवळी, घाम येत नाही, लघवी कमी होते; वायूने मेद दूषित झाल्यास शरीर फार कोरडे, खरबरीत व ओलसर होते. डोळे, शिरा, नखे, लघवी आणि डोळे काळे पडतात; सूज येते, वास व चवीची चीड येते, मल कोरडा होतो, आणि शरीराच्या बाजूंना बेशुद्धी येते. पित्त वाढल्यास ताप डोक्यात व इतर भागात हिरवट-पिवळा दिसतो; तहान, कोरडेपणा, बेशुद्धी, वास येणे, थंड हवाची इच्छा, कडूपणा व विचित्र चव येते. जुलाब, आंबटपणा, जळजळ, कफामुळे हृदय ओलसर होते; झोप येते, चव खारट व वाकडी वाटते, अंगावर रोमांच येतो, आवाज जातो. खोकला व उलटी होतात, काही वेळा लक्षणे पूर्णपणे अदृश्य होतात आणि सहन करणे अत्यंत कठीण होते; पित्त व वायू फार वाढल्यास कफ कडू किंवा गोड होतो. मेद व इतर धातू दूषित झाल्यावर, कोरडेपणामुळे रक्तस्राव करावा लागतो; त्यामुळे शरीरातील मार्ग कमी होतात, आणि पूर्वीचे लक्षणे टिकून राहतात. क्षय व पांडुरोगात नाभी, पाय, तोंड व मूत्रमार्ग प्रभावित होतात; मल जणू कृमीसारखा, तुटक तुटक, श्लेष्मायुक्त असतो. पित्ताने ग्रस्त असलेला जर पित्तवर्धक पदार्थ घेतो, तर त्याला कामला (पिवळ्या रंगाचा रोग) होतो; पित्त आतड्यात शिरून रक्त व मांस जाळते, बाहेर काढते. लघवी व डोळे पिवळे, तोंड व मल लाल, जळजळ, पचन बिघडते, तहान लागते, बेडूकासारखा चेहरा, इंद्रिये दुर्बल होतात. पित्तयुक्त सूज पांडुरोगात येते; दुर्लक्ष केल्यास सूज व अशा रोगांची उत्पत्ती होते, जे उपचाराने बरे करणे कठीण असते—जसे जलोदर व तीव्र कामला. पांडुरोगास पित्त हिरवट किंवा काळे असेल, वायू-पित्त वाढले असेल, तर गरगरणे, तहान, स्त्रियांमध्ये लैंगिक उत्तेजना, सौम्य ताप येतो. झोप किंवा पचनशक्ती कमी झाली तर त्याला 'हलीमक' म्हणतात; त्यांना प्रारंभिक लक्षण म्हणून अत्यंत आळस येतो. सूज हा मुख्य विकार आहे, त्याचे स्पष्टीकरण असे—पित्त, रक्त, कफ, वायू दूषित झाले की ते दूषित पदार्थ बाह्य शिरांमध्ये नेतात. तेथे जाऊन ते प्रवाह अडवतात आणि त्वचा व मांसात सूज बसते; ही घट्ट, उंचावलेली सूज काहींनी 'संचय' असे म्हटले आहे. सर्व कारणांनी, विविध प्रकारे, सर्व दोषांनी, तसेच इजा किंवा विषामुळे अशा सूजा होतात. ही सूज संपूर्ण शरीरात पसरली तर 'कामला' म्हणतात; रुंद, उंचावलेली, गाठीसारखी दिसते, तीन प्रकारांची ओळख आहे. सूजेचे सर्वसाधारण कारण दोषांचा बिघाड होय; विशेषतः उपवास इ.मुळे दुर्बल झालेल्यांना रोग लवकर होतो. अतिशय जड किंवा थंड, खारट, क्षारयुक्त, तिखट, आंबट भाज्या, पाणी किंवा असम्यक झोप-जागरण केल्यास, नैसर्गिक वेग रोखल्यास, कठीण मांस खाल्ल्यास, अपचन, थकवा, मैथुन, प्रवास किंवा वाहनाने हालचाल केल्यासही हे होते. श्वास लागणे, खोकला, जुलाब, मूळव्याध, पोटाचे विकार, ताप, फुगवटा, आळस, उलटी, हिक्का, पांडुरोग, व त्वचेचे पसरणारे विकार होतात. मूत्राशयाच्या वर, खाली किंवा मध्ये सूज आली आणि ती केंद्रस्थानी असेल, तर 'सर्वांगग' (संपूर्ण शरीरात), 'सर्वगत' (पसरलेली), 'प्रत्यप्रत्यग' (स्थानीक) म्हणतात. प्रारंभिक लक्षणे म्हणजे शिंक येणे, डोके व अंग जड होणे, वायूजन्य सूज ही हलती, कोरडी, खरबरीत केस, लालसर किंवा काळी दिसते. मूत्राशय, सांधे, मेद यांची सूज, सुन्नपणा, वायू वरती जाणे, थकवा, वेगाने दोष वाढणे, शरीराला त्रास देणे असे लक्षण येते. सूंती तेल लावल्यानंतर सूज कमी होते, रात्री लहान, दिवसा मोठी होते; त्वचेवर मोहरीचे तेल लावल्यास झणझण होते. पित्तामुळे सूज पिवळसर-तांबडी, कोरडेपणा आणते, पटकन कमी होत नाही, शरीर आतून जळते. तहान, जळजळ, ताप, घाम, गरगरणे, ओलसरपणा, बेशुद्धी, इच्छा, जुलाब, वास, स्पर्शाला कोमलता, मऊपणा येतो. खाज, फिकट केस, कडक व थंड त्वचा, जडपणा, तेलकटपणा, गुळगुळीतपणा, कडकपणा, वेदना, झोप, उलटी, मंद पचन होते. इजा, काप, जखम, थंड वारा, आंबट वारा, भल्लातक व कपिकचू वनस्पतींमुळेही सूज येऊ शकते. तिखट किंवा कोरड्या पदार्थांच्या स्पर्शानेही सूज होते, ती पसरणारी जळजळ, तीव्र उष्णता, लालसर दिसते, बऱ्याचदा पित्ताची लक्षणे दाखवते. विषामुळे आलेली सूज—दंश, ओरखडा, विषारी प्राणी किंवा विषारी नसलेल्यांच्या स्पर्शानेही होऊ शकते. मल, मूत्र, वीर्य किंवा अशुद्ध पदार्थ, विषारी वनस्पती किंवा वारे, विषारी चूर्ण यांच्या संपर्कानेही सूज येते. अशी सूज मऊ, हलती, लोंबती, पटकन जळजळ व वेदना देते, अलीकडची असते, गुंतागुंत नसते, आणि परंपरेनुसार बरी होणारी किंवा न होणारी समजली जाते. यानंतर धन्वंतरि म्हणतात—"सुष्रुत, आता मी पसरणाऱ्या रोगांच्या (विशार्प) कारणांचे वर्णन करतो. विशार्प इजा किंवा दोषांच्या बिघाडामुळे होतो, सूजेप्रमाणेच. त्याचे स्थान बाह्य आहे, आणि तेथे भीती किंवा थकवा यामुळे तो तीव्र होतो; कोणता दोष कारणीभूत आहे त्यावर उपचाराची कठीणता अवलंबून असते. विशिष्ट कारणांनी दोष चटकन शरीरात प्रवेश करतात, आतमध्ये राहतात किंवा बाह्यरूपाने प्रकट होतात. अतितहान, वेग अडवणे, असम्यक क्रिया, आणि पचनशक्ती अचानक कमी झाल्याने हा रोग बाह्य भागात पसरतो." अशा प्रकारे, धन्वंतरि विविध व्याधी, त्यांची कारणे, लक्षणे आणि परिणाम यांचे सुसंगत, सखोल आणि आदरयुक्त विवेचन करतात.