स्त्रियांच्या शरीरातील रक्त अत्यंत सूक्ष्म असते, म्हणून त्यांच्या छातीमध्ये वेदना असो वा नसो, बाह्य फोडाचा (abscess) तो लक्षण ठरतो; परंतु कुमारिकांमध्ये हे फोड होत नाही. वायू जर प्रक्षुब्ध झाला किंवा त्याचा प्रवाह अडवला गेला, तर तो शिश्नाच्या मुळाशी सूज निर्माण करतो. ही सूज पुढे वृषण आणि कटीप्रदेशापर्यंत पोहोचते आणि वृषणाच्या थैलीमध्ये अतिशय सूज निर्माण करते. या सूजेच्या दाबामुळे वृषणाच्या थैलीतील शिरा फुगतात, आणि त्या ठिकाणी दोष मेदामध्ये साचतो. त्यामुळे सात प्रकारच्या सूजयुक्त विकारांचे प्राकटीकरण होते. वायूजन्य सूज कधी कधी मूत्रमार्गाच्या टोकांना, बाह्य किंवा आंतर भागीही होते; ही सूज वायूने भरलेली, खरखरीत, कोरडी आणि जळजळीची असते. जर सूज पित्तामुळे पिकली असेल, तर ती अंजीरासारखी दिसते, जळजळ, उष्णता आणि पू तयार होतो. कफामुळे ही सूज तीव्र, जड, स्निग्ध, खाज येणारी, कठीण आणि कमी वेदना देणारी असते. रक्तदोषामुळे ही सूज काळी, फोडांनी झाकलेली आणि वाढणारी दिसते; कफ व मेदामुळे सूज अधिक वाढते, मऊ आणि पिकलेल्या ताडफळासारखी होते. जे मूत्र कायम दडपतात, त्यांच्यात मूत्र त्या भागात साचते, त्यामुळे मन स्थिर राहत नाही आणि शांत प्रवाह अस्वस्थ होतो. त्यामुळे खालच्या भागात मूत्र विसर्जन कठीण होते, वृषण व शिश्नाच्या सूजेबरोबरच वायू वाढतो, आणि थंड पाण्यात बुडवल्यानेही त्रास वाढतो. मल-मूत्र दडपल्याने, व अंगांची हालचाल अनियमित झाल्याने, शरीरातील प्राणशक्ती असंतुलित व क्षीण होते. अशा वेळी वायू अस्थिर होऊन रक्त खाली खेचतो, आणि सांध्यावर गाठीसारखी सूज निर्माण करतो. दुर्लक्ष केल्यास ही गाठ वाढते, पोट फुगते, वेदना व इतर रोग होतात; त्रास खूप वाढल्यास आतून आवाज येतो, आणि ही सूज वर जाऊन डोक्यावरही सूज आणते. रक्तवाढीमुळे निर्माण झालेला हा विकार वायूवृद्धीसारखा असतो, कोरड्या, काळ्या किंवा तांबूस शिरांनी झाकलेला, जणू काही खिडकीवर लोकर पसरल्यासारखा. वायू आठ प्रकारांनी, विविध दोषांशी एकत्र येऊन साठतो; आणि स्त्रियांमध्ये ऋतुविकारांमुळे आठवा प्रकार निर्माण होतो. ज्यांना ताप, मूर्च्छा, अतिसार, उलटी इत्यादी त्रास होतात, ते शरीराने कृश पण बलवान असतात, आणि त्यांना थंडी व भूक लागते. जे जेवण-पाणी घेतात, उपवास करतात, पोहतात वगैरे, त्यांचे ज्ञान दुर्बल होते आणि विकार आणखी भडकतो. जर कोणी तेल-स्वेदन किंवा उलट वाळवणाऱ्या चिकित्सा करतो, शुद्धीकरण होत नाही किंवा झटके येतात, तर त्यांचे मल-विसर्जन वायूप्रधान होते, कधी वेगळे, कधी रक्तमिश्रित, आणि वायूच्या मार्गाने शरीरभर फिरते. वायू वरच्या व खालच्या मार्गांना अडथळा आणतो, त्यामुळे वेदना होतात; गाठ निर्माण होते, ती स्पर्शास उष्ण आणि सूजेप्रमाणे दिसते. क्षय, कफ-मलांच्या अडथळ्यामुळे किंवा मार्ग बंद झाल्याने, वायू पोटात आश्रय घेतो आणि कोरडेपणामुळे कठीण होतो. स्वतंत्र असताना, वायू स्वतःच्या ठिकाणी दूषित होतो; परावलंबी असताना, दुसऱ्याच्या ठिकाणी दूषित होतो; अशावेळी कफ मलात मिसळतो. या विकाराला 'गुल्म' म्हणतात, जो मूत्राशय, नाभी, हृदय किंवा पार्श्वभागी असतो; वायूमुळे डोकेदुखी, ताप, प्लीहा आणि आतड्यांमध्ये आवाज येतो. सुईने टोचल्यासारखी वेदना, मलविसर्जनाचा अभाव, मूत्रविसर्जन कठीण, हात-पाय, चेहरा व पायांची सूज, आणि पचनशक्ती कमी होते. वायूमुळे त्वचा कोरडी, काळी होते, अस्वस्थता येते; निश्चित स्वरूप नसल्याने अनेक प्रकारच्या वेदना निर्माण होतात. ही गाठ कधी मुंग्या चावल्यासारखी धडधडते, हलते; पित्तामुळे जळजळ, आंबटपणा, मूर्च्छा, अतिसार, घाम, तहान आणि ताप येतो. संपूर्ण शरीरावर पिवळसर रंग, सूज आणि गाठी येतात; कधी कफ कमी, कधी जास्त होतो, आणि स्वतःच्या स्थानावर जळजळ निर्माण करतो. कफामुळे जडपणा, स्वादहरण, बुडल्यासारखे वाटणे, डोकेदुखी, ताप, नाक बंद होणे, आळस, मळमळ, आणि त्वचेचा रंग फिकट किंवा काळा होतो. ही गाठ खोल, कठीण, जड, गर्भ किंवा पोटातील बालकासारखी दिसते; जी आपल्या जागीच राहते आणि आत हलते, ती प्राणघातक मानली जाते. सामान्यतः दोन दोषांच्या संयोगाने किंवा मिश्र कारणांनी झालेल्या गाठी तीव्र, तीव्र वेदना व जळजळ देणाऱ्या, लवकर पिकणाऱ्या, घट्ट आणि उंच असतात. रक्तदोषाने निर्माण झालेली गाठ स्त्रियांमध्येच होत असून, ज्या मासिक पाळीच्या वेदना किंवा गर्भाशयाचे रोग सहन करतात, त्यांच्यात ती असाध्य असते. जर एखादी स्त्री रागावून, मासिक पाळीच्या वेळी संभोग करते, तर तिच्या शरीरातील वायू मासिक स्त्रावाचा नियमित प्रवाह अडवतो, जो दर महिन्याला गर्भाशयात स्थिर असतो. त्यामुळे गर्भाशयात कोरडेपणा, जननेंद्रिय स्पष्ट दिसणे, मळमळ, वेगळी इच्छा, दूध येणे आणि वासनाचालित वर्तन होते. हळूहळू वायूच्या संयोगाने पित्त गर्भाशयात साचते आणि वायू-पित्तजन्य गाठी निर्माण होते. यात गर्भाशय व रक्तवाहिन्यांत तीव्र वेदना, योनीस्राव, दुर्गंध आणि जळजळ वाढते. कधी ही गाठ गर्भधारणेसारखी दिसते; हे सर्व संभोगामुळे होते आणि पिकल्यावर फोडात रूपांतर होऊ शकते. ही गाठ दूषित रक्तामुळे फार लवकर पिकते; म्हणून ती त्वरेने जळजळ आणि नाश घडवते, म्हणून तिला 'फोड' असे नाव आहे. गाठ जर आत खोल असेल, तर मूत्राशयात जळजळ, प्लीहेत वेदना, पचनशक्ती व ताकद कमी होते, किंवा अस्वाभाविक इच्छा निर्माण होतात. पोटाच्या बाह्य भिंतीवर गाठ असल्यास फार वेदना नसते, पण रंग बदल, खोकला किंवा बाह्य सूज जास्त दिसते. ताठरपणा व तीव्र वेदनांमुळे पोट खूप फुगते; वायू वर किंवा खाली अडवल्यास, या अवस्थेला 'आनाह' असे म्हणतात. ही गाठ कधी धनाच्या पिशवीसारखी, गाठीदार किंवा मुसळासारखी उंच दिसते; सगळी लक्षणे एकत्र असतील, तर तिला 'मुसळगुल्म' म्हणतात. जर मोठ्या आतड्यातून वायूमुळे तीव्र वेदना निर्माण झाली, तर वारंवार ढेकर येतात, मलावरोध, लवकर तृप्ती, अन्न न पचणे आणि आतड्यांत गडगडाट होतो. या प्रकारे, आयुर्वेदात दोष, वायू, पित्त, कफ यांच्या असंतुलनामुळे, त्यांच्या संयोगाने आणि विविध कारणांनी शरीरात गाठी, सूज, फोड व अन्य विकार कसे निर्माण होतात, हे सविस्तर सांगितले आहे.