प्राचीन काळात, महान वैद्यांनी शरीरातील विविध विकारांचे निरीक्षण केले आणि त्यांचे लक्षणे तपशीलवार सांगितली. प्रमेह या आजाराचे प्रकार मूत्राच्या रंग, गुणधर्म आणि स्वरूपावरून ओळखता येतात. काही वेळा मूत्र अगदी स्वच्छ, फार पांढरे, थंड, गंधहीन आणि पाण्यासारखे असते. उदकमेह या प्रकारात मूत्र पाण्यासारखे, किंचित गढूळ आणि चिकट असते; इक्षुमेहमध्ये ते अत्यंत गोड, ऊसाच्या रसासारखे असते. सांद्रमेहमध्ये मूत्र घट्ट, शिळे वाटते; सुरामेहमध्ये ते वरून स्वच्छ आणि खाली दाट, म्हणजेच सुरेप्रमाणे असते. शुक्रमेहमध्ये, रोग्याच्या अंगावर रोमांच येतात; मूत्र घट्ट, पांढरे, पीठासारखे, किंवा वीर्यासारखे किंवा वीर्यासोबत मिसळलेले असते. सिक्तामेहमध्ये मूत्रात वाळूच्या कणांसारखे कण असतात; शीतमेहमध्ये मूत्र अधिक प्रमाणात, गोड आणि खूप थंड असते. शनैर्मेहमध्ये लघवी हळूहळू आणि थांबत-थांबत होते; लाळामेहमध्ये मूत्र चिकट आणि लाळेसारख्या तंतूंनी भरलेले असते. क्षारमेहमध्ये मूत्र क्षारयुक्त पाण्यासारखे वास, रंग, चव आणि स्पर्श असते; नीलमेहमध्ये ते निळे, काळमेहमध्ये ते शाईसारखे काळे असते. प्रमेहाच्या काही अवस्थांमध्ये सांध्यांवर, मर्मस्थळांवर, आणि स्नायूंच्या मार्गांवर फोड येतात. हे फोड कडेने उंच, मधोमध खोल, कोरडे आणि वेदनारहित असतात. शराविका नावाचा फोड ताटाच्या आकाराचा असतो; कच्छपिका नेहमी जळजळ करणारा, आणि ज्ञानी लोकांच्या मते कासवाच्या आकाराचा असतो. मोठा, निळसर फोड विनता म्हणून ओळखला जातो; त्वचेवर जळजळ आणि तीव्र वेदना देणारा फोड ज्वालिनी म्हणतात. मसू्रिका नावाचा फोड लाल, पांढरा, फोड फुटणारा आणि तीव्र वेदनादायक असतो, आणि तो मसूराच्या आकाराचा दिसतो. पुत्रिणी नावाचा फोड मोहरीच्या दाण्यासारखा, तीव्र वेदनादायक आणि जीभेवर जखम करणारा असतो; तो मोठा, लहान किंवा अगदी सूक्ष्म असू शकतो. विदारिकेच्या मुळासारखा गोल, कठीण आणि फोडाच्या गुणधर्माने युक्त फोड विद्रधिकाद्वारे ओळखावा. पुत्रिणी आणि विदारिका हे फोड शरीरातील जास्त मेद असणाऱ्यांना सहन करणे कठीण असते; इतर फोड पित्तप्रधान असून, कमी मेद असणाऱ्यांमध्ये होतात. हे फोड दोषांच्या बिघाडामुळे प्रकट होतात; कधी-कधी मधुमेह नसतानाही दूषित मेदामुळे हे होतात. रोगीला रंग बदल दिसत नाही तोपर्यंत हे फोड लक्षात येत नाहीत; पिवळा किंवा लाल रंग, किंवा मधुमेहाची सुरुवातीची लक्षणे नसणे, हे विशेष लक्षात घ्यावे. असा मूत्र करणारा रुग्ण रक्तपित्ताने ग्रस्त मानला जातो. त्याला घाम येणे, शरीराला वास येणे, अंग ढिले होणे, झोप येणे, अन्न आणि झोपेची इच्छा वाढणे, हृदय, डोळे, जीभ आणि कानात जळजळ, जडपणा, आणि केस-नखांची अतिवृद्धी अशी लक्षणे दिसतात. थंड गोष्टी आवडणे, घसा आणि तालू कोरडे पडणे, तोंडात गोडवा, हात-पायात जळजळ—ही मधुमेहाच्या जवळ येणारी लक्षणे आहेत; मूत्रावर मुंग्या येतात. मधुमेहात तहान, तोंडात गोडवा व चिकटपणा, आणि विविध विकार दिसतात; कफामुळे हा आजार भरून येतो, तर दोष कमी झाले असता वातप्रकृतीचा असतो. कफ आणि पित्तामुळे आलेला मधुमेह हळूहळू आणि पूर्णपणे प्रकट होतो; मैथुनजन्य मधुमेह पित्तजन्य असेल तर तो दीर्घकाल टिकतो; पण जेव्हा हा रोग प्रारब्धाने ठरलेला नसेल, तेव्हा तो बरा होऊ शकतो. पुढे, भगवान धन्वंतरि सुश्रुताला सांगतात—मी आता फोडाचा (विद्रधि) कारण सांगतो, ऐक. जुने, अतिशय गरम, कोरडे, खरबुज, किंवा जळणारे अन्न खाल्ल्याने, तसेच उंच-खालच्या पलंगावर झोपल्याने, चुकीच्या हालचालींमुळे, आणि रक्तदोषांमुळे, शरीरातील मांस, मेद, मज्जा आणि अस्थी हे दूषित होऊन पोटात रोगाचे स्थान बनते. हा सूज बाह्य किंवा आंतरिक, तीव्र वेदनादायक, फार त्रासदायक, गोल किंवा लांबट असतो; त्याला विद्रधि म्हणतात. दोष आणि रक्त यांच्या वेगवेगळ्या किंवा एकत्रित क्रियेमुळे हा शरीराच्या विविध भागांत फिरतो, कठीण, गाठीदार आणि न फुटणारा असतो. आतून हा गंभीर, खोल, गाठीसारखा वाढणारा, व्रणासारखा द्रव सोडणारा आणि पचनशक्ती कमी करणारा असतो. तो नाभी, मूत्राशय, यकृत, प्लीहा, हृदय, पोट आणि वृषण या ठिकाणी होऊ शकतो; हृदयात असल्यास त्या भागात कंप, तीव्र वेदना जाणवतात. या फोडाचा शिरभाग गडद लाल, परिपक्वता अनियमित, आकारही विस्कळीत असतो; त्यासह शुद्धी गमावणे, गोंधळ, फुगवटा, ओलसरपणा, सरपटणारी जाणीव आणि आवाज येतो. पित्तामुळे हा फोड लाल, तांबडा किंवा काळसर दिसतो, भ्रम, ताप, जळजळ निर्माण करतो; अचानक येतो आणि लवकर परिपक्व होतो. कफामुळे तो फिका, खाज येणारा असतो. सर्व दोष एकत्र बिघडल्याने, शारीरिक त्रास, अंगावर शहारा, अंग अकडणे, जांभई येणे, भूक मंदावणे, जडपणा, उशिरा प्रकट होणे, अपचन—ही मिश्र लक्षणे दिसतात. या अवस्थेत रोगाच्या तीव्रतेमुळे मलविसर्जन बिघडते, बाह्य व आंतरिक लक्षणे दिसतात—काळे फोड, काळसर रंग, तीव्र जळजळ, वेदना आणि ताप. पित्ताचे लक्षण बाह्य रक्तस्रावातही दिसतात, विशेषतः स्त्रियांमध्ये; तसेच शस्त्रास्त्राने झालेल्या जखमेतूनही रक्तदोष होऊन रोग उद्भवू शकतो. जखमेमुळे आणि वाताने रक्त ढवळल्यावर पित्त प्रकोपते, पित्त आणि रक्ताची लक्षणे निर्माण करते, आणि अनेक गुंतागुंतीचे फोड तयार होतात. रोगाच्या स्थानावरून त्यातील विविध गुंतागुंत ओळखता येते; उदाहरणार्थ, नाभी किंवा मूत्राशयाच्या ठिकाणी सूज आल्यास लघवी अडते. श्वासोच्छ्वास, प्लीहा विकार, अतितृष्णा, घशाचा अडथळा, संपूर्ण शरीरात आणि हृदयात वेदना अशी लक्षणे क्लोमात सूज आल्यावर दिसतात. मूर्च्छा, डोळ्यासमोर अंधार, खोकला, हृदयाची धडधड, पोटाच्या बाजूंमध्ये वेदना, आणि दोषांची निर्मिती पोटात होते. तसेच, मांडीच्या सांध्यात, वृषणात, कंबरेत, पाठीत आणि बाजूंमध्ये वेदना; गुदद्वारात वेदना आणि वायू अडथळा होतो. या सर्व अवस्थांमध्ये कच्चे, पिकलेले किंवा पूयुक्त फोड ओळखावे; काही फोड नाभीपासून वर फुटतात, तर काही गुदद्वारापासून खाली. गुद, स्तन किंवा नाभीवर होणारे फोड दोषांच्या ओलसरपणामुळे होतात; दोषांची एकत्रित बिघाड त्यांच्या स्थानांवर बदल घडवतो. फोड पिकल्यावर, नाभी किंवा मूत्राशयाच्या ठिकाणी असल्यास, तो आत किंवा बाहेर फुटू शकतो; फोड क्षीण झाल्यावर आणि गुंतागुंत वाढल्यावर, पू आतच राहतो. अशा ठिकाणी, पापी स्त्रियांमध्ये आणि पाप करणाऱ्यांमध्ये फोड तयार होतो; गर्भाशयात गर्भ मृत झाल्यास, कठीण सूज निर्माण होऊ शकते. अशा प्रकारे, आयुर्वेदाचार्यांनी शरीरातील या विकारांचे निरीक्षण, त्यांची लक्षणे, कारणे आणि परिणाम यांचे अत्यंत सूक्ष्म आणि करुण वर्णन केले आहे.