प्राचीन काळी, आयुर्वेदाचार्य धन्वंतरि यांनी प्रमेह या रोगाची लक्षणे आणि त्याच्या गुंतागुंतीबद्दल सुस्पष्ट वर्णन केले. कफामुळे निर्माण होणाऱ्या प्रमेहात मूत्राशय व जननेंद्रियात वेदना, अंडकोषाची सूज आणि ताप येतो. पित्तजन्य प्रमेहात शरीरात जळजळ, तहान, आंबटपणा, अचानक बेशुद्ध होणे आणि अतिसार दिसून येतो. वायूजन्य प्रमेहात उलट्या, अंग थरथरणे, हृदयात वेदना आणि अस्वस्थता अनुभवास येते. कधी कधी, शूल (त्रिशूलासारख्या वेदना) वाढल्याने शरीरात कोरडेपणा, श्वास लागणे, खोकला, आणि विशेष नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या अवस्थांचा उगम होतो—शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी आणि विनतालजी. प्रमेहाकडे दुर्लक्ष केल्यास मसूरिका, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका आणि विद्रधीसारख्या दहा प्रकारच्या पिडिका (फोड) निर्माण होतात. खाण्यात कफमिश्रित पदार्थांचा अतिरेक झाल्यास हे विकार बहुधा सुरू होतात, विशेषतः गोड, आंबट, खारट, स्निग्ध, जड, चिकट आणि थंड पदार्थ घेतल्याने. नवीन धान्य, मद्य, सूप, मांस, ऊस, गूळ, दुग्धजन्य पदार्थ, तसेच सतत बसणे व झोपणे—हे सर्व टाळावे. प्रमेहामुळे दूषित झालेला कफ मूत्राशयात स्थिरावतो आणि शरीरातील ओलावा, घाम, मेद, मज्जा आणि मांस यांनाही प्रभावित करतो. जेव्हा पित्त आणि रक्त फारच क्षीण होतात, तेव्हा कफ प्रथम मूत्रात मिसळतो; मग मूत्राशयातील धातूंच्या नाशानंतर वायू वाढतो. प्रमेहाचे प्रकार त्याच्या साध्य-असाध्यतेनुसार ठरतात; दोषांचे प्रमाण जरी सारखे असले, तरी त्यांच्या प्राबल्यामुळे फरक राहतो. या सर्व प्रकारांत मूत्राचे प्रमाण जास्त आणि ते गढूळ असते; दोष व धातू भिन्न असले तरी, त्यांच्या संयोगाने वेगवेगळ्या लक्षणांची निर्मिती होते. प्रमेहाचे प्रकार मूत्राच्या रंग व गुणधर्मावरून ओळखता येतात—कधी ते पारदर्शक, फारच पांढरे, थंड, गंधहीन व पाण्यासारखे असते. उदकमेहात मूत्र पाण्यासारखे, किंचित गढूळ व चिकट असते; इक्षुमेहात ते ऊसाच्या रसासारखे अतिशय गोड असते. सांद्रमेहात मूत्र दाट व जुनाट, सुरामेहात वरून स्वच्छ आणि खाली दाट, सुरासारखे असते. शुक्रमेहात मूत्र जाड, पांढरे, पिठासारखे व वीर्य किंवा वीर्यासारखे दिसते; व्यक्तीला रोमांच येतो. सिक्तामेहात मूत्रात वाळूच्या कणांसारखे कण असतात; शीतमेहात ते भरपूर, गोड आणि अत्यंत थंड असते. शनैर्मेहात मूत्र हळूहळू व थोड्या प्रमाणात जाते; लाळामेहात मूत्रात चिकटपणा व लाळेसारख्या धाग्यांचा समावेश असतो. क्षारमेहात मूत्र क्षारयुक्त पाण्यासारखे वास, रंग, चव व स्पर्श असते; नीलमेहात ते निळे, काळमेहात शाईसारखे काळे असते. प्रमेहामुळे सांध्यांमध्ये, मर्मस्थानांमध्ये व स्नायुमार्गात फोड निर्माण होतात; हे फोड कडे उंच, मध्यमे खोल, कोरडे व वेदनारहित असतात. शराविका हा फोड ताटल्यासारखा दिसतो; कच्छपिका नेहमी जळजळ करणारा व कासवाच्या आकाराचा असतो. मोठा, निळसर फोड म्हणजे विनता; ज्वालिनी त्वचेवर जळजळीसह येते व तीव्र वेदना देते. मसूरिका हा फोड लाल, पांढरा, फोड फुटणारा व तीव्र वेदनादायक असतो, मसुरीच्या आकाराचा दिसतो. पुत्रिणी हा फोड मोहरीच्या दाण्यासारखा, तीव्र वेदनादायक व जिभेला जखम करणारा असतो; तो मोठा, लहान किंवा अगदी सूक्ष्म असू शकतो. विद्राधिक हा गोल, विदारीच्या कंदासारखा, कठीण व फोडाच्या गुणधर्मांचा असतो. पुत्रिणी व विदारी हे फोड विशेषतः मेदयुक्त लोकांत सहन करणे कठीण असतात; उर्वरित पित्तप्रधान फोड मेद कमी असणाऱ्यांत दिसतात. हे फोड दोषांच्या वाढीप्रमाणे प्रकट होतात; मधुमेह नसतानाही दूषित मेदामुळे हे निर्माण होतात. रंग बदल न झाल्यास हे फोड लक्षात येत नाहीत; पिवळा किंवा लाल रंग, किंवा मधुमेहाच्या पूर्वलक्षणांचा अभाव दिसल्यास विशेष लक्ष द्यावे. अशा प्रकारे मूत्र करणाऱ्याला रक्तपित्त झाले आहे असे मानतात; त्याला घाम येणे, शरीराला दुर्गंध, अंगात शिथिलता, झोप येणे, अन्न व झोपेची इच्छा, हृदय, डोळे, जीभ व कानात जळजळ, अंगात जडपणा व केस-नख वाढणे ही लक्षणे दिसतात. थंड पदार्थांची आवड, घशात व तोंडात कोरडेपणा, तोंडात गोडपणा, हात-पायात जळजळ—ही मधुमेहाच्या जवळ येणारी लक्षणे आहेत; मूत्राकडे मुंग्या आकर्षित होतात. मधुमेहात तहान, तोंडात गोडपणा व चिकटपणा, विविध विकार दिसतात; कफामुळे तो भरून येतो, दोष क्षीण झाल्यावर वायूजन्य असतो. कफ व पित्तामुळे निर्माण होणारा मधुमेह हळूहळू व पूर्णपणे प्रकट होतो; मैथुनामुळे येणारा मधुमेह, पित्तामुळे झाल्यास दीर्घकाल टिकतो; परंतु दैवाने ठरवलेले नसल्यास मधुमेह बरा होऊ शकतो. यापुढे धन्वंतरि म्हणतात—"आता मी विद्रधी (फोड) कसा होतो ते सांगतो, सुष्रुत! तसेच गुल्माचे कारणही ऐक. जुने, अती गरम, कोरडे, खरखरीत किंवा जळजळ करणारे अन्न खाल्ल्याने हा रोग निर्माण होतो. तुटक, खडबडीत खाटांवर झोपणे, चुकीची हालचाल, रक्तदोष—यामुळे दूषित मांस, मेद, मज्जा व अस्थी पोटात रोगाचे स्थान बनतात. बाह्य किंवा अंतर्गत सूज, तीव्र वेदना व मोठ्या यातना देणारी, गोल किंवा लांबट आकाराची जी सूज असते, तिलाच विद्रधी म्हणतात. दोष व रक्त यांच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त क्रियेमुळे ती शरीरात वेगवेगळ्या भागात फिरते; ती कठीण, गाठीदार व न फुटणारी असते. अंतर्गत विद्रधी गंभीर व खोल असते, ती वाढत जाऊन गाठेसारखी होते; ती मुंगीच्या वारुळासारखी फुटते व पचनशक्ती कमी करते. ती नाभी, मूत्राशय, यकृत, प्लीहा, हृदय, पोट व कटी प्रदेशात होते; हृदयात असल्यास त्या भागात थरथर व तीव्र वेदना होतात. या फोडाचा शिरोभाग काळसर-लाल, परिपक्वता अनियमित व आकार असमान असतो; बेशुद्धी, गोंधळ, फुगवटा, ओल, सरपटणारी जाणीव व कर्कश आवाज यांसोबत येतो. पित्तामुळे हा फोड लाल, तांबूस किंवा काळसर होतो, त्यास बधिरता, ताप व जळजळ असते; अचानक येऊन लवकर पिकतो, कफामुळे तो फिकट व खाज येणारा असतो. तीव्र वेदना, अंगात गारवा, कडकपणा, जांभई, भूक मंदावणे, जडपणा, उशिरा सुरू होणे, पचनशक्ती कमी होणे—हे तिघाही दोषांच्या एकत्रित विकृतीमुळे होणारी मिश्र लक्षणे आहेत. या विकाराच्या तीव्रतेमुळे मलविकार, बाह्य व आंतर लक्षणे—काळे फोड, काळसर रंग, तीव्र जळजळ, वेदना व ताप—दिसतात. अशा प्रकारे धन्वंतरि यांनी प्रमेह व विद्रधी यांचे विविध प्रकार, त्यांची कारणे, लक्षणे व परिणाम यांचे सविस्तर, संग्राह्य वर्णन केले.