धन्वंतरी ऋषी सुश्रुताला म्हणाले, “आता मी प्रमेहाच्या कारणांची सविस्तर माहिती सांगतो, ऐक सुश्रुत! प्रमेहाचे एकूण वीस प्रकार आहेत—दहा कफामुळे, चार पित्तामुळे, आणि सहा वातामुळे उत्पन्न होतात. तसेच, चरबी, मज्जा आणि कफ यांच्या मिलाफातूनही प्रमेह निर्माण होतो. हरिद्रमेही हा प्रकार जळणाऱ्या, हळदीसारख्या रंगाचा असतो, आणि त्याचे मलही तसेच असते. विस्र आणि मंजिष्ठमेही—मंजिष्ठा म्हणजे पाण्यासारखे, तर विस्र हा प्रकार उष्ण, खारट आणि लालसर असतो. रक्तमेहीमध्ये मूत्र रक्तासारख्या रंगाचे दिसते. वसामेहीमध्ये मूत्रात चरबी मिसळलेली असते, ती अनेक वेळा आणि चरबीसारखी दिसते. मज्जामेहीमध्ये मूत्रात मज्जा मिसळलेली असते, आणि ती पुन्हा पुन्हा बाहेर पडते. हस्तीमत्त प्रमेहीमध्ये मूत्र जोराने न येता, घट्ट आणि चिकट असते—याला ‘हत्तीप्रमेह’ असे म्हणतात. मधुमेहीमध्ये मूत्र मधासारखे गोड होते, आणि हे दोन प्रकारचे असते—मूलत: दोषांच्या क्रोधामुळे, धातूंच्या क्षयामुळे किंवा वाताने मूत्रमार्ग बंद झाल्यामुळे हे होते. मूत्रमार्ग बंद झाल्यावर दोषांचे लक्षणे कारणाशिवाय दिसतात; कधीकधी धातूंचा क्षय, कधीकधी भरपूर दोष, त्यामुळे उपचार कठीण आणि संथ होतो. प्रमेहाचा उपचार वेळेत न केल्यास, सर्व प्रकार शेवटी मधुमेहात रूपांतर होतात; प्रमेहात मूत्र सामान्यतः मधासारखे गोड असते. शरीरातील गोडपणामुळे यांना ‘मधुमेह’ असे म्हणतात. या अवस्थेत अपचन, स्वादहर, उलटी, निद्रानाश, खोकला, आणि नाक बंद होणे हे विकार उत्पन्न होतात. कफजन्य प्रमेहात मूत्राशय व लिंगात वेदना, अंडकोष फुगणे आणि ताप येतो. पित्तजन्य प्रमेहात जळजळ, तहान, आंबटपणा, मूर्च्छा आणि जुलाब होतो. वातजन्य प्रमेहात उलट्या, शरीरात कंप, हृदयात वेदना आणि बेचैनी जाणवते. त्रिशूलाच्या (शूला) उदयाने शरीरात कोरडेपणा, श्वास घेण्यास त्रास आणि खोकला येतो; शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी आणि विनतालजी हे विकारही प्रकट होतात. मसूरिका, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका आणि विद्रधी—हे दहा प्रकारचे फोड (पिडिका) प्रमेहाकडे दुर्लक्ष केल्याने निर्माण होतात. कफयुक्त आहारामुळे हे विकार सामान्यतः होतात; विशेषतः गोड, आंबट, खारट, स्निग्ध, भारी, चिकट आणि थंड पदार्थ खाल्ल्याने. नवीन धान्य, दारू, सूप, मांस, ऊस, गूळ, दूधजन्य पदार्थ, तसेच सतत बसणे आणि झोपणे—हे टाळावे. प्रमेहामुळे कफ दूषित होतो आणि मूत्राशयात स्थिरावतो; शरीर दूषित केल्यानंतर तो ओलावा, घाम, चरबी, मज्जा आणि मांस प्रभावित करतो. पित्त आणि रक्त कमी झाल्यावर कफ प्रथम मूत्रात शिरतो; मग मूत्राशयातील धातू कमी झाल्यावर वात प्रकट होतो. प्रमेहाचे प्रकार त्याच्या उपचारक्षमतेवर ठरतात; दोष एकत्रित असले तरी, त्यातील प्रमुख दोषांमुळे वेगळेपण टिकते. प्रमेहाचे सामान्य लक्षण म्हणजे मूत्र अतिशय आणि गढूळ असते; दोष आणि धातू वेगवेगळे असले तरी, त्यांच्या संयोगामुळे विविध प्रकार दिसतात. प्रमेहाचे प्रकार मूत्राच्या रंग व गुणांवरून ओळखता येतात—पारदर्शक, अतिशय पांढरे, थंड, गंधहीन आणि पाण्यासारखे. उदकमेहीमध्ये मूत्र पाण्यासारखे, किंचित गढूळ आणि चिकट असते; इक्षुमेहीमध्ये मूत्र अतिशय गोड, ऊसाच्या रसासारखे असते. सांद्रमेहीमध्ये मूत्र घट्ट आणि जुन्या वासाचे असते; सुरामेहीमध्ये मूत्र दारूसारखे—वर पारदर्शक, खाली दाट असते. शुक्रमेहीमध्ये मूत्र घट्ट, पांढरे आणि मैद्याच्या रंगाचे असते, शुक्रासारखे किंवा शुक्र मिसळलेले; आणि त्या व्यक्तीच्या अंगावर रोमांच येतो. सिकतामेहीमध्ये मूत्रात वाळूच्या कणासारखे कण असतात; शीतमेहीमध्ये मूत्र भरपूर, गोड आणि अतिशय थंड असते. शनैर्मेहीमध्ये मूत्र हळूहळू आणि मंदगतीने बाहेर पडते; लाळामेहीमध्ये मूत्र चिकट आणि लाळेच्या धाग्यांसह मिसळलेले असते. क्षारमेहीमध्ये मूत्र क्षारयुक्त पाण्यासारखे—गंध, रंग, स्वाद आणि स्पर्श क्षारासारखा; नीलमेहीमध्ये मूत्र निळे, आणि काळमेहीमध्ये काळ्या शाईसारखे असते. प्रमेहामुळे सांध्यांमध्ये, मर्मस्थानी आणि स्नायूंच्या मार्गांमध्ये फोड येतात; त्यांच्या कडा उंच, मध्यभागी खोल, कोरडे आणि वेदनारहित असतात. शराविका फोड ताटाच्या आकाराची असते; कच्छपिका सतत जळणारी आणि कासवाच्या आकारासारखी असते. विनता नावाचा मोठा, निळ्या रंगाचा फोड असतो; ज्वालिनी त्वचेवर जळजळ आणि तीव्र वेदना निर्माण करते. मसूरिका फोड लाल, पांढरी, फोड फूटणारी आणि तीव्र; मसूराच्या आकारासारखी दिसते. पुत्रिणी फोड मोहरीच्या दाण्यासारखी, तीव्र वेदना आणि जिभेवर जखम निर्माण करणारी; मोठी, लहान किंवा अतिशय लहान असते. विद्रधिका फोड गोल, विदारीच्या मूळासारखी, कठीण आणि फोडाच्या गुणांनी युक्त असते. पुत्रिणी आणि विदारी हे फोड चरबी जास्त असणाऱ्यांमध्ये सहन करणे कठीण असतात; इतर फोड पित्तप्रधान आणि चरबी कमी असणाऱ्यांमध्ये होतात. हे फोड दोषांच्या वाढीनुसार प्रकट होतात; मधुमेह नसतानाही दूषित चरबीमुळे उत्पन्न होतात. रंग बदलत नाही तोपर्यंत हे फोड ओळखले जात नाहीत; पिवळा किंवा लाल रंग, किंवा प्रमेहाची सुरुवातीची लक्षणे नसल्यास हे लक्षात घ्यावे. अशा प्रकारचे मूत्र बाहेर पडणाऱ्याला रक्तपित्त आहे असे मानले जाते; त्याला घाम, शरीराचा वास, अंगातील शिथिलता, झोप येणे, अन्न व झोपेची इच्छा, हृदय, डोळे, जीभ आणि कानात जळजळ, अंगात जडपणा, केस व नख वाढणे हे लक्षणे दिसतात. थंडपणाची आवड, घशाचा व तोंडाचा कोरडेपणा, तोंडात गोडपणा, हात-पायात जळजळ—हे मधुमेहाच्या आगमनाची लक्षणे आहेत; मूत्रावर मुंग्या जमा होताना देखील दिसतात. मधुमेहात तहान, तोंडात गोडपणा व चिकटपणा, आणि विविध विकार दिसतात; दोष भरपूर असतील तर कफामुळे, आणि दोष कमी असतील तर वातामुळे मधुमेह होतो. कफ आणि पित्तामुळे, तसेच यौन संबंधामुळे मधुमेह हळूहळू आणि पूर्णपणे प्रकट होतो; पित्तामुळे उत्पन्न झालेला मधुमेह दीर्घकालीन असतो. पण, जेव्हा दैवाचा विधान नसतो, तेव्हा मधुमेह उपचाराने बरा होतो. धन्वंतरी यांनी प्रमेहाच्या प्रकार, लक्षणे, कारणे आणि उपचाराविषयी सुश्रुताला अत्यंत सुस्पष्ट आणि आदरपूर्वक ज्ञान दिले.