म्हणून ऐका, सुश्रुत! धन्वंतरि यांनी मूत्ररोगाचे विविध प्रकार आणि त्यांचे कारणे, लक्षणे यांचे वर्णन केले. शरीरातील वात, पित्त, कफ या दोषांच्या असंतुलनामुळे मूत्राच्या प्रवाहात अडथळा निर्माण होतो. कधी मूत्र लघवीसोबत बाहेर पडते, कधी उलट दिशेने पचन होते. मूत्राशयाच्या तोंडावर वात अस्थिर झाल्यास मूत्र रोखले जाते. मूत्र रोखल्यावर वेदना, खाज, कधी सूज येते. मूत्राशय झाकून, मोठा व विस्थापित होऊन, तो गुदभागाच्या जवळ उठतो. तेथे तीव्र वेदना, जळजळ, धडधड आणि वळण जाणवते; मूत्राशय दाबल्यावर मूत्र थेंबथेंबानेच बाहेर पडते. या प्रवाहाच्या अडथळ्याला "मूत्राशयातील वात" म्हणतात; हे दूर करणे कठीण असते, आणि दुसरा, अधिक बलवान वात आणखी अवघड असतो. जेव्हा वात गुद आणि मूत्राशयाच्या मध्ये जागा व्यापतो, तेव्हा तो कठीण, गाठीसारखा, वर उठलेला मसळ निर्माण करतो, जणू मुसळासारखा. याला "वात-मुसळ" म्हणतात; विष्णूच्या नाडीतून निर्माण झालेला हा दोष, वाकडा, तीव्र आणि दोषयुक्त वात मूत्राशयात गंभीर वेदना निर्माण करतो. मूत्र बांधून ठेवतो, शरीरात stiffness, twisting, heaviness निर्माण करतो; मूत्र थोडथोडके किंवा कधी कधीच बाहेर पडते. याला "वात-वळण" म्हणतात. मूत्र थोडावेळ रोखल्यावर ते बाहेर येत नाही किंवा अडथळा निर्माण होतो, आणि लघवी केल्यानंतर थोडी वेदना राहते. मूत्र रोखल्यामुळे वात अडथळा निर्माण करून फिरतो, तेव्हा नाभीखालील पोटात मूत्र भरते. त्यामुळे तीव्र वेदना, फुगवटा, अशक्तपणा आणि मलाचा साठा होतो; हे मूत्र पोटाच्या तोंडाच्या दोषामुळे किंवा वातामुळे होते. मूत्राशय किंवा नाभीमध्ये मूत्र थोडे जबरदस्तीने रोखले जाते, तेथे तरंगते, बाहेर पडण्याची इच्छा होते, आणि नंतर वेदनेने किंवा वेदना नसताना बाहेर पडते. मूत्राचा प्रवाह अडथळा येतो; मोठ्या जननेंद्रिय असणाऱ्यांना हे कमी त्रासदायक असते. आतल्या मूत्राशयाच्या तोंडावर तहान लागते, प्रवाह सतत पण कमी आणि अचानक असतो. ज्याला मूत्रगाठी असते, त्याला दगडासारखी वेदना होते; लघवी किंवा स्त्रीसंगानंतर वात वीर्य वर खेचतो. लघवी केल्यानंतर वीर्य जागेवरून हलून, कधी लघवीपूर्वी, कधी नंतर बाहेर पडते; हे वीर्य लघवीमध्ये राख-पाण्यासारखे दिसते. जेव्हा वात दुर्बल आणि खडबडीतावर परिणाम करतो, मल उलट फिरतो, आणि मूत्रमार्ग अडथळा येतो, तेव्हा मल मिश्रित होतो. लघवीच्या थेंबाला मलासारखी वास येते, पित्त, श्रम, तिखट आणि आंबट पदार्थ, फुगवटा इत्यादीमुळे. वात वाढल्यावर मूत्राशय आणि मूत्रात जळजळ निर्माण होते, आणि मूत्र प्रथम रक्ताळ किंवा पूर्णपणे रक्तासारखे दिसते. वारंवार, मूत्र गरम आणि अडथळ्याने बाहेर पडते; हे "गरम वात" म्हणतात, जेव्हा पित्त आणि वात शरीरात थकलेल्या, खडबडीत अवस्थेत मूत्राशयात असतात. हे मूत्र कमी होते आणि तीव्र जळजळ निर्माण करते; पित्त, कफ किंवा दोन्ही दोष वाताने नियंत्रित होतात. मग, मूत्र पिवळे, लाल, पांढरे किंवा घट्ट, नेहमी जळजळीसह, आणि त्याचा रंग रोचना, शंख किंवा पावडरासारखा असतो. मूत्र कोरडे किंवा सर्व रंगाचे असते, तेव्हा "मूत्र दुर्बलता" म्हणतात; अशा प्रकारे मूत्रातून उत्पन्न होणारे रोग विस्ताराने सांगितले आहेत. पुढे धन्वंतरि म्हणतात: "आता मी प्रमेहाचे कारण सांगतो, ऐक सुश्रुत! प्रमेहाचे वीस प्रकार आहेत: दहा कफमुळे, पित्तामुळे, चार आणि सहा वातामुळे, आणि चरबी, मज्जा, कफामुळे. हरिद्रमेही तिखट, हळदीसारखा, आणि त्याचे मलही तसाच असतो. विस्त्र आणि मंजीष्ठमेही: मंजीष्ठा म्हणजे पाण्यासारखे; विस्त्र गरम, खारट, लालसर, आणि रक्तमेह म्हणजे मूत्र रक्तासारखे दिसते. वसामेही मूत्रात चरबी मिसळून, चरबीसारखे वारंवार बाहेर पडते; मज्जामेही मूत्रात मज्जा मिसळून, मज्जेसारखे वारंवार बाहेर पडते. हस्तीप्रमेहात मूत्र जोराने न येता, घट्ट आणि चिकट असते, म्हणून "हस्तीप्रमेह" म्हणतात. मधुमेही: मूत्र मधासारखे होते, आणि दोन प्रकार असतात, तत्वांचा क्रोध, ऊतकांची कमी, किंवा वाताने नाड्या अडवल्यामुळे. अडथळा आल्यावर दोषांची लक्षणे कारणाशिवाय दिसतात; कधी कमी, कधी पूर्ण, हे बरे होणे कठीण आणि मंद असते. काळानुसार दुर्लक्ष केल्यास सर्व प्रमेह मधुमेहात बदलतात; प्रमेहांमध्ये मूत्र सामान्यतः गोड, मधासारखे असते. शरीरातील गोडपणामुळे हे सर्व "मधुमेह" म्हणतात; अपचन, स्वाद कमी, उलटी, निद्रानाश, खोकला, आणि नाक बंद होणे येते. कफजन्य प्रमेहात मूत्राशय आणि लिंगात वेदना, अंडकोषात सूज, आणि ताप येतो. पित्तजन्य प्रमेहात जळजळ, तहान, आंबटपणा, बेशुद्धी, आणि जुलाब येतो; वातजन्य प्रमेहात उलट, थरथर, हृदयात वेदना, आणि बेचैनी येते. शूल वाढल्यामुळे कोरडेपणा, श्वासोच्छ्वास, आणि खोकला येतो; शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी, आणि विनतालजी अशी स्थिती निर्माण होते. मसूऱिका, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका, आणि विद्रधी—या दहा प्रकारच्या फोड प्रमेह दुर्लक्ष केल्यामुळे होतात. कफयुक्त अन्नामुळे या स्थिती सामान्यतः उत्पन्न होतात; विशेषतः गोड, आंबट, खारट, स्निग्ध, भारी, चिकट, आणि थंड पदार्थांनी. नव्या धान्य, दारू, रस, मांस, ऊस, गूळ, दूधजन्य पदार्थ, तसेच एकाच जागी बसणे आणि झोपणे—हे टाळावे. प्रमेहामुळे दूषित कफ मूत्राशयात स्थिर होतो; शरीर दूषित केल्यानंतर, तो ओलावा, घाम, चरबी, मज्जा, आणि मांसावर परिणाम करतो. पित्त आणि रक्त कमी झाल्यावर, कफ प्रथम मूत्रात शरण घेतो; मग मूत्राशयातील ऊतकात पोहोचून, ते कमी झाल्यावर वात उत्पन्न होतो. अशाप्रकारे प्रमेहांचे प्रकार बरे होण्याजोगे किंवा न होण्याजोगे ठरतात; दोष समान असले तरी, त्यांच्या प्रधानत्वामुळे भेद राहतात. सर्वसाधारण लक्षण म्हणजे मूत्राचा अती आणि गढूळपणा; दोष आणि ऊतक भिन्न असले तरी, विशिष्ट मिश्रणामुळे विविधता निर्माण होते. अशा रीतीने धन्वंतरि यांनी प्रमेह आणि मूत्ररोगांचे कारण, लक्षणे, आणि त्यांचे विविध प्रकार विस्ताराने सांगितले.